24 January 2022

The Toni Gonzaga Interviews, 2021 (Bongbong)

source: https://youtu.be/1EwMAiqLUhM
disclaimer: this is not an official transcript.
average reading time: 18 mins

note:
before remarking on errors,
check the audio from source first.

Toni: Today, I'm with a man who needs no introduction. We have with us the one and only Mr. Bongbong Marcos.

Bongbong: Hello, hello. So happy to be here.

Toni: Thank you very much.

Bongbong: No. I thank you for taking the trouble. Thank you.

Toni: Thank you very much for allowing us into your beautiful home. You have a favorite part here in your house?

Bongbong: Well, yun, having grown up as a student, I got used to living in one room, so I have my desk in my bedroom so that I basically spend most of my time when I'm in the house. I was in there for seventy-two days. 

Toni: In your room?

Bongbong: In the room.

Toni: What were you doing inside the room?

Bongbong: Driving myself crazy basically. Well, when you're ill, you don't really mind the passage of time so that...

Toni: This, you're talking about the time when you got COVID.

Bongbong: Yeah, when I got COVID, so if you're not feeling bad, you don't really worry about it. I knew I was better because, say, I was getting very bored and just think, 'When can I get out of here? When can I get out of here?' 

Toni: Do you have a morning routine po, Sir Bong, like what time do you usually wake up?

Bongbong: I'm usually up by seven, but after cleaning my teeth, I go straight to the computer and look messages, and answer my mail, and see what's happening, what I missed from the night before.

Toni: A, so, hindi kayo nagbeabreakfast, Sir Bong?

Bongbong: I fast.

Toni: Is that the intermittent fasting?

Bongbong: The intermittent fasting. Seems to work for me. Sometimes, I forget that I fasted and haven't eaten, and I'll go and exercise.

Toni: What's your exercise po?

Bongbong: A, gym, 'cause my schedule's so crazy, I can't do it like before so that's what I do now, just to, how to stay fit, especially after COVID. It's my father's influence. My father was, before the term was invented, he was a health freak, and he would exercise at least, at least an hour a day. Sometimes, twice a day.

Toni: So, you would see him exercise when you were a kid?

Bongbong: He would make me, he would bring us to the gym and say, 'Come,' when we were little.

Toni: Since you talked about your father, when you were born, he was already in politics.

Bongbong: Yes. He became congressman in '47, and then senator in '57.

Toni: That's the time you were born.

Bongbong: That's the year I was born, yeah. Actually, I think he was always in politics, at least in his mind. When I became governor of Ilocos Norte, I got to talk, since I was spending all my time there, I got to talk to some of his friends, the people who were around him, when he was still living in Ilocos, and they said, 'Sixteen years old pa lang 'yan, may gabinete na 'yan e.'

Toni: Ah, really?

Bongbong: Oo. Talagang my father is one of those, I suppose, the most single-minded person I've ever known. If it had nothing to do with his work, he just wouldn't spend time on it.

Toni: Sa'n po kayo pinanganak?

Bongbong: San Juan, oo. Pinanganak ako do'n, so I, we lived in our house which is still there until 1965, when he won the Presidency, and we moved na to the Palace.

Toni: He won his Presidency in 1965, you were seven years old.

Bongbong: Yeah, because I remember, my first birthday in the palace was my eighth birthday.

Toni: What was that like?

Bongbong: It was amazing because my dad brought me pa to school. He woke me up, he came into my room, I was changing, going ready to go to school, and he said, 'Come. It's your birthday. I'll bring you,' so he brought me, and I cannot forget, and my classmates cannot forget, those two, yung ice cream, nagbebenta ng sorbetes, Magnolia, hindi, Selecta pa no'n, hindi ba?

Toni: Yes.

Bongbong: So, dalawa sila, so, my dad made it pakyaw. He said, 'O,' we paid them some money, and he said, 'O, lahat ng hihingi ng ice cream, libre a, at buong araw kasi birthday ng anak ko,' so I was the most popular guy.

Toni: Anong school po kayo pumapasok no'n?

Bongbong: La Salle Green Hills, in Ortigas, yeah.

Toni: So, at eight years old, you already lived in the Palace. What was that like, growing up in Malacañang, in the Palace?

Bongbong: Well, in the early days, masaya kasi ang daming mapupuntahan.

Toni: Daming rooms, ang laki.

Bongbong: Ang daming pupuntahan, ang dami mong, you go down to the kitchen, you mess around with the cooks, and you go to the sekyu, you mess around with them, play with them, you go to the park, so there's many places to go. 

Toni: Anong favorite place niyo no'n sa Malacañang?

Bongbong: I used to end up hanging out with the sekyu all the time, I guess, with the guys, you know. The Palace was so interesting but as the time went on, the private part of the palace became smaller and smaller, and the office part of the palace became bigger and bigger. There was that one time that I came out in my pajamas, and my father was approaching with a state visitor, so I said, 'Okay, that's not happening again.' You do not leave your room until you're completely...

Toni: Fully dressed.

Bongbong: You're ready to see people.

Toni: How was your relationship with your father nung time na 'yon?

Bongbong: My dad?

Toni: Was he a disciplinarian? Was he strict with you?

Bongbong: Yeah, he was. His only thing was study hard, yun lang talaga. Basta't work hard, study hard. That was his main thing. As long as you're studying hard, you're okay with him.

Toni: You got a lot of his traits kasi nga, 'di ba, you grew up watching him, sa stage, giving speeches, so marami sa mannerisms niya, even yung size niya, nakuha niyo, your waist.

Bongbong: Yeah, ang katawan namin are remarkably similar, from shoe size, to waist, everything. That's why I was one of the lucky ones that when binibigyan siya ng regalo, I would raid his closet. My mannerisms, especially, speaking, is very much my dad's. Siyempre, from the time I was very small, we were already there in the back, watching him make speeches, and he would teach a little bit about modulation and everything but, voice modulation and things like that, but mostly, what he would insist upon if when we started having to speak was that learn it, don't read. The one, that thing that also, that everybody says is my voice, is that we have a same, same voice.

Toni: 'Di ba po, when your dad was President, sinasama niya kayo sa lahat ng kanyang mga visits in different parts of the world, and you have met some of the most powerful and influential people. You have even met the Royal Family.

Bongbong: Yes. Yes, yes. Some of the funniest parts would be my mom would call and says, 'I'm going to meet the Generalissimo Franco in Spain. Want to come?' Of course. Get out of school, number one, 'di ba, and we'd go. 'I'm going to see the Pope. Sama ka?' Sama kami. I think it was a conscious effort of my parents to expose us because even 'pag the travel, like the, they would go to the provinces, or they would go to, especially, mga bagyo, yung mga gano'n, sinasama lagi kami. We're always there, so I think it was my parents, that they really wanted us to see everything.

Toni: Sino po yung nameet niyo that made a huge impact in your life, na hindi niyo makakalimutan?

Bongbong: Madami masyado. I've met most of the Popes. I've met most of the Secretary Generals of the UN. In fact, I've met them all since U Thant. Si Indira Gandhi was one who really impress me, and Maggie Thatcher.

Toni: What do you think is the greatest lesson that you have learned from your father?

Bongbong: Oh my. I learned so much from him, it's hard to... When it comes to work, marami siyang, you know, like things, like when you walk into a room, the guy, if you're walking into a negotiation, whoever knows more, wins, so I've always held that. Always work hard, hard work is always rewarded. Things like that. He was not the type to sit you down and said, 'Alam mo, anak, ang ganito, ganyan,' hindi. Basta siya, 'Eto yung gagawin natin.' He would be with his cabinet members, some, and they would be talking about something pretty important, and he would suddenly turn to me, 'What do you think?'

Toni: Ilang taon kayo no'n?

Bongbong: I was sixteen, seventeen, he was already turning to me and say, 'What do you think?' But you know, when he asks you a question, it's not because he wants to know the answer. He wants to know if you know the answer. He's testing you, kasi nung inaral na niya 'yan, alam na niya 'yan, a, so come prepared.

Toni: From your mother naman po?

Bongbong: From my mother, well, of course, it's the sort of things, my love of music, of the arts, because she's, our house always had music playing. She was the one who used to take us to the theater, take us to museums. It really was her point of joy, it really was the art, were the arts. It wasn't normally, we didn't have a normal, there wasn't such a thing as a normal day. Everyday was different. What formed the way I do things is how my father or my mother would react. It's having watched both of them handling the problems that they were confronted with on a daily basis. I think that's what really made my own personality when it came to such things. I would say that the many incidents that I watched them handle, really taught me how to approach problems, how to take, you know, the challenges that inevitably come up.

Toni: Speaking of yung handling life situations and problems, when people were marching towards EDSA, how did your father handle that situation?

Bongbong: My father called me and he said, 'We have intelligence that this is about these people are moving, and this is that, and this is what we're going to do. I'm assigning you to work with the security to handle the defense of the Palace,' so from that day on, that's all I was doing. From that point, that Wednesday, afternoon, nakauniporme na 'ko e, because I just come out of the military also at that time, kaya ako nilagay e, sabi niya, 'Ikaw ang in charge sa defense ng Palasyo.'

Toni: How was your father nung time po na 'yon?

Bongbong: So, he reverted back to his commander mode, wartime commander mode, again, very calm, very measured, and...

Toni: So, nung nangyayari po yung rally sa EDSA, ano yung sinabi niya sa inyo?

Bongbong: I remember, say, you know, the, 'Yung kalaban,' sabi ko, 'Ginigiyera na tayo,' and he answered me, he said, 'I have spent my whole life defending Filipinos. I cannot hurt them now.' That was it. Baba. 'Put your guns down,' saying, 'We're not shooting anyone.'

Toni: Were you scared nung time na 'yon?

Bongbong: No, I wasn't. I can't say as I was because militarily, we had an advantage. It's just he chose not to fight, and then they took us to Clark. When we got to Clark, dinisarmahan kami, lumipad na kami sa Guam, which is what happened.

Toni: How was your father when you were in Guam?

Bongbong: He was ill. He wasn't well. He wasn't sleeping, but again, he was still his own self, he was in that mode, he was in commander mode.

Toni: Was there ever a time that he showed his vulnerability to you?

Bongbong: He's a professional so, 'Basta't kung anong kailangang gawin, gagawin natin.' He didn't shook away from any kind of challenge. Basta't kung ano, hinaharap niya talaga, that, basta yung the opposite of vulnerable.

Toni: Solution-based.

Bongbong: Absolutely. Mission-oriented ang tawag sa military, mission-oriented. 

Toni: How was your last moments with your father before he passed away?

Bongbong: They called us. I was in San Francisco, and the doctor started calling, and actually, it's my sister who said, 'You better come back,' so I rushed to the first plane back to Hawaii, and that's it, and he had a kind of a seizure, his heart failed, and we were watching, just watching him, trying to revive him, but he didn't make it, and I remember, I was hugging Irene, and we're looking, 'cause we were asked to leave the room, while the doctors attended to him, so we were watching him through the window.

Toni: What was his last words with you na tumatak sa inyo talaga before he passed away?

Bongbong: I remember, just before he died, he opened his eyes and he just looked at me, and, you're gonna make me cry, he just looked at me, and he close his eyes again, and all the alarms start to went off, all the machines started beeping, and then all the nurses came in, all the doctors came in, we were hustled out of the room, and that was it, so there were no last words but...

Toni: There was that last look.

Bongbong: There was that last look that I will never forget, and, God, look what you're doing. People will think I'm a crybaby.

Toni: It meant the world, that last look.

Bongbong: It's a very, very sad memory, and sad and happy at the same time because at least, meron siyang last na connection with me, with us. I could see he really looked, and he knew who I was, and he knew that perhaps he was going, so...

Toni: Parang that look was a farewell.

Bongbong: Parang gano'n. 

Toni: A lot of people were saying that your father, Ferdinand Marcos, was the best President the Philippines has ever had, and to some people, he was the worst President the Philippines has ever had, but if I were to ask you, what's the best and worst thing about him?

Bongbong: The best thing about him, as a leader, as a President, he was an actual leader. I think the problem now we have is that we lack leadership. You cannot be President following surveys, which is a tendency that we have, not only here, but in other countries as well. Meron siyang vision talaga, 'I want the Philippines to be this place in ten years. I will make the Philippines this good by that year.' Meron siyang vision, and, 'Ano yung galing ng Pinoy, yun, dun tayo, dun tayo, dun yun, pagandahin natin,' tulad niyan. He had a very clear understanding of what needed to be done, and how to do it, and that, I think, was his best quality as a leader, which was born of his experience, born of his smarts, born of his love for the Filipinos and Philippines. The worst, I don't know how you would describe, because he had all the qualities of a good leader, that a good leader will have, should have, rather. He took any job that he had very, very, very seriously, very serious, very serious person, and that sense of focus, maybe that's the worst, because everything was put aside. If it does not help the Presidency, it does not help the country, if it is not in the national interest, 'You keep it to yourself, because I don't have time for that. That's all I have to do,' not to say that he was a negligent father, but, oh, he was always very doting with us, but, you know, that was his life, that was everything that he was about. Worst in the sense kasi kami, mga anak nga, we wish we could spend more time with him, and we should, so, 'Ano ba,' you know, we're, you know, 'We don't see him anymore.' Actually, my mom, the same thing, they're always out doing something, even when we'd come home, from when we were going to school abroad already, pag-uwi namin, sabi, 'Umuwi pa tayo, we don't naman see our parents,' but, you know, that was the kulang part in our ano because they were just so busy, there was just so much to do, and so many things to...

Toni: How do you handle ho, Sir Bong, yung mga criticisms, yung mga bashers, yung mga hate, the anti-Marcoses?

Bongbong: Well, we're in political life. Can you find me a person in political life who has no critic, who has no hater, who has no bashers, who has no critic, and like you can't find one. Nobody won an election with one hundred percent of the vote, no one, ever, anywhere, unless they cheated, so that's something that we learn to live with very, because I remember very well, when he was Senate President, I remember being in Baguio for some reason, and everyday, the newspaper would be, 'Oust Marcos, oust Marcos,' basta binabanatan siya nang husto. I'm talking young, I was quite young.

Toni: Ilang taon po kayo no'n?

Bongbong: I must have been six, five, six years old.

Toni: So, six pa lang...

Bongbong: Because nagbabasa na 'ko e. You could read already, so...

Toni: And you would get affected nung time na 'yon siyempre?

Bongbong: Hindi ko maintindihan ba't galit sila sa daddy ko. Ba't galit na galit sila? E, siyempre, babasahin ko yung dyaryo, 'di ko naman naintindihan kung ano yung pinag-uusapan nila so I remember asking and saying, 'Ba't ganun? Ba't sila galit kay Daddy? Mabait naman si Daddy e.' 

'A, hindi, ganyan sila...'

Toni: And to this day, Sir Bong...

Bongbong: Kaya nga...

Toni: The mere surname, merong mga talagang 'pag narinig Marcos... 

Bongbong: A, oo.

Toni: But your father po, how did he handle that, yung mga, 'Oust Marcos,' yung mga...

Bongbong: Wala 'yon. Trabaho lang tatay ko, trabaho lang. That's nothing. Sabi niya, 'I've been called worse names. I've been called every name in the book. Hahaha,' tawa siya nang tawa. If you're making your enemies angry, you're doing a good job, and you go back to Churchill, 'If you haven't made any enemies, you haven't done anything.' Ganyan talaga e. E, 'yan buhay ng pulitika e, wala ka talaga, hindi mo maiiwasan yun e, kahit yung pinakapopular. Tignan mo, our President now, if you look at the surveys, antaas-taas ng popularity, ng approval rating at lahat, meron pa ring galit sa kanya, meron pang minumura siya, meron pang kung anu-anong sinasabi. Hindi mawawala 'yan e, and we learn that lesson very, I did anyway, I learned that lesson very early on.

Toni: At the age of six.

Bongbong: Mga gano'n. I remembered, I remember, yeah. We will look in the history books, when was the time, when he was Senate President, ang gusto talaga siyang tanggalin. They just kept attacking him, and attacking him. I remember, I remembered, still in my head e, I can still see the newspaper, 'Oust Marcos. Out, Marcos, out,' yung ganun, puro ganun na yung headline.

Toni: At the age of six, ano? Parang ang agang-aga na awakening 'yon and realization about life, 'di ba?

Bongbong: E, it had to happen because buhay talaga namin yun e. It's been that way since, it's been that way since before we were born, 'di ba?

Toni: Speaking of history, Sir Bong, if you were to change one thing about the Philippine history, what would you change?

Bongbong: The colonizations. Sana hindi na tayo nacolonize. I would do away with the Spanish colonization, the three hundred years, and all the other, the Americans essentially colonized us too, and I think that Filipinos deserve better than to be second class citizens.

Toni: Your mom has been very vocal about you following the footsteps of your father, hindi ho ba, so where do you see yourself next year?

Bongbong: As long as I'm functioning, I consider myself to be in public service. I hue close to my father's idea that yun, it seems we were put on this Earth to serve, and so that's what I'll do. If that is my purpose in life, if that's what God wants for me to do, then that's what I will continue to do, hangga't I'm functioning. It's never finish kasi e, it's never finished. It's always, there's always one other thing that you can do, there's always a little bit more that you can do.

Toni: So, if it's not yet finish what it is, what is it po that you want to continue doing?

Bongbong: Helping. Just make the Philippines better. Well, right now, to be specific, is to, we're in the middle of this crisis. We have to improve our vaccination rollout para talagang, because it seems to be the only solution. In the very beginning of the pandemic, I was trying to find a way that you could balance opening the economy and staying safe. With the vaccines coming, what really needs to be done now is to have a plan for the re-emerging Philippine economy. What do we do? How do we, how, pa'no natin bubuhayin ulit yung mga nalugi?

Toni: In the eyes of public, you have lived a privileged life, and parang iniisip nila, you seem to have everything. If there's one thing that you think that you don't have, ano po yun?

Bongbong: I agree with that public perception. I, well, in earlier part of my life, the privileges we enjoyed, we grew up in comfort, we are never giddied for anything. What is it that's kulang pa in my...

Toni: Do you think that you don't have, because you seem to have everything.

Bongbong: I'm jealous of you. I wanted to be ano, I wanted to be a musician.

Toni: Sabi nga po ng anak niyo, if you weren't in politics, rock star nga daw po kayo.

Bongbong: Ay, iyon, 'yon, dalawa lang ang ambisyon ko nung maliit ako, mga when I was about twelve years old, maging rock star, maging astronaut.

Toni: Sinong idol niyong rock star nun?

Bongbong: Stones, MacGyver. Well, The Beatles, all of them, all of them, The Who. I became friends with all of them, we mentioned it. Oo, nakilala ko silang lahat. Siyempre, nakatunganga 'ko na ganun because ano...

Toni: If you were to introduce the name Marcos to the new generation, how would you introduce yourself to them?

Bongbong: Well, I'm the son of the longest-lasting President who brought the Philippines into the modern world really, and we became, and he, who brought to the Philippines a sense of nationhood. I'd been asked many times, 'What's the most important part of your father's legacy?' I'd say the most important part is that sense of nationhood, when we were proud to be Filipino, and we would go out, abroad, and say, 'Pilipino kami.' I think that was the first thing, and at a small part of that was OPM, was the Original Pinoy Music, because that's the culture, yung you learn about, 'Ah, this is what it means to be a Pinoy. This is what it means to be Filipino,' and that happened during his time, and if you ask me, despite all of the successes that he had, built all the roads, the schools, educational system, the medicals, medical, that's all wonderful, and something that we should continue to do. It's that sense of nationhood, and we were united as one. We were all working in the same direction, working in the same direction, and we've lost that a little bit, and that's what I would like to, that's how that I would introduce myself. I would like to restore that. Nasa ugali naman ng Pilipino na matulungin e. Nasa ugali natin yung bayanihan. Kailangang gisingin lang ulit e. Kailangang magtulungan uli tayo. Medyo nakikita natin during the pandemic, random acts of kindness.

Toni: Bayanihan, tulungan.

Bongbong: And just because Pinoys are just great, I mean, Pinoys are the best. They're the kindest, most gracious, most masipag, most resourceful. We never give up, you know. Masyado nang mahirap, gagawa ng joke. Sa'n ka naman nakakita ng ganun? Hirap na hirap na, nagpapatawa pa.

Toni: Very resilient.

Bongbong: Tough. We're tough, not in that arrogant or aggressive way, we're tough in a very gentle, Asian way, which is for me, the most remarkable quality that Filipinos have. We're the best. Pinoys are the best. You can bring them anywhere, ask them to do anything, basta't you, back upan mo, basta't you support them, they'll do good. You cannot put a Pinoy down.

Toni: 'Yan.

Bongbong: They won't stop, especially, 'pag it, for the family.

Toni: So, that's the best quality of a Pinoy. If I were to ask you naman po, what's your best quality?

Bongbong: My best quality? It's against my nature to...

Toni: But how are you po as a husband? How would you describe yourself as a husband?

Bongbong: Me? As a parent, as a husband, I think I'm pretty typical, that I'm, you just, again, you're just trying to do your best, you're always trying to do your best. Of course, you never succeed, you don't succeed every time, but that's it, that's all you can do. That's a good question, how do I describe myself as a husband? I'm now trying to compare myself with friends of mine. I think, at this stage, in our family's life, it's really to be close to the family, as close to the family as you can, so even if you're working for something much, much bigger than just your family, but still remains the focus of your life. I'm, you know, when you retire, I could retire and just give up, but what will my kids think, 'di ba? 'Tinamad na yung tatay namin. Ayaw na e.'

Toni: Speaking of tired, what are you tired hearing about?

Bongbong: Lies. I'm really tired of hearing lies that have already been disproven, not necessarily about my family, about me. Some people have the idea that if you repeat a lie often enough, it becomes the truth, and so they keep repeating things. It's just tiresome, pero like I said, may pagkamanhid na rin ako, kasi alam ko naman, ganyan naman talaga e. Kung ayaw mong cinicriticize ka, 'wag kang, don't go into public life. When people are spouting lies, I always tell myself, 'Don't worry about it. You have the advantage, you know the truth,' so I take refuge in that.

Toni: And your truth is?

Bongbong: And the truth is not what you're saying. It's entirely something else. Just think of the things that were being said in '86, February, March, April. With all the things na sinasabi, 'Nakadiskubre kami ng gan'to, ng ganyan-ganyan,' all of them have been proven as lies, pero sige pa rin. Sige pa rin sila. O, sige, kung talagang 'yan ang gusto niyo, gusto niyo sayangin ninyo yung buhay niyo diyan, 'di sige, that's your business. Tama si Taylor Swift, you know, 'Haters gonna hate,' right? That's what they are. That's what they do is hate.

Toni: So, what do you focus on now po?

Bongbong: Work. I guess, that's where we're headed. 

Toni: Back to work.

Bongbong: What else are you going to do? The best thing that you can do is to help other people, is to help many other people, as many people as you can, and what could be better than that? I can't think of anything that could be better than that.

23 January 2022

The Toni Gonzaga Interviews, 2021 (Leni)

source: https://youtu.be/SyBMFvoVtbI
disclaimer: this is not an official transcript.
average reading time: 18 mins

note:
before remarking on errors,
check the audio from source first.

Toni: Alam niyo po, isang malaking karangalan na napagbigyan niya tayo ngayong araw. She sits on the second highest position in our country, and it's truly an honor na makausap ko po ang ating Vice President Ma'am Leni Robredo. Hi po, Ma'am Leni.

Leni: Hi, Toni. Thank you for having me today.

Toni: Naku, kami po ang nagpapasalamat na pinapasok niyo po kami sa inyong napakagandang opisina, na para nang warehouse sa dami ng donation.

Leni: I was about to say, kasi talagang maganda yung office namin na 'to pero since the pandemic started, ganito na yung itsura niya.

Toni: Andami pong nagpapadala ng donations.

Leni: Mm-mm, at ano 'yon, more than a year na, tuluy-tuloy pa din.

Toni: Anong oras po nagsisimula ang araw niyo, Ma'am Leni?

Leni: Ngayong pandemic, seven o'clock na kasi meron kaming tele-medicine, and yung duty ko, gabi. Tumutulong ako sa emergency, so nagduduty ako mga until two o'clock, three o'clock in the morning, so ngayon, mas late na 'ko gumigising, pero ngayon, parang nakabalik na kami sa normal, so eight, nine, andito na 'ko.

Toni: Binasa ko po, ang ganda pala ng totoong pangalan ninyo: Maria Leonor Santo Tomas Gerona-Robredo. Ang ganda po ng pangalan niyo. Sa'n daw po nakuha yung pangalan na 'yon? Very makabayan.

Leni: Oo nga e. Ay, alam ko, yung Leonor, pangalan yun ng grandmother ko on my father's side. Namatay siya, nine years old pa lang yung dad ko, so sa kanya 'ko pinangalan. Yung Maria, lahat kasi kami, yung pati yung sister kong sunod sa 'kin, may Maria din, tapos yung Santo Tomas was my mother's maiden name.

Toni: Tapos judge po pala ang tatay ninyo.

Leni: Mm-mm, for a long time. Ano siya, regional trial court judge until he retired at the age of seventy. 

Toni: Yung nanay niyo po, anong trabaho noon?

Leni: Teacher. Yung nanay ko taught from the time she was eighteen, so from the age of eighteen until she was eighty-two, she was teaching. Nagretire siya at the age of sixty-five, pero after her retirement, nagtuturo pa din siya sa graduate school.

Toni: Strikto po ba ang tatay niyo?

Leni: Strikto. Strikto yun tatay ko pero parang hindi gaya ni Daddy Bono. Strikto siya in the sense na very present sa buhay namin. Ang gusto ko sabihin, he was okay na lalabas kami, okay siyang lalabas ako nang gabi pero siya yung driver namin. Judge na siya at that time. Parang wala naman kaming curfew pero siya maghahatid sa lahat.

Toni: Daddy's girl po kayo?

Leni: Oo, sobra.

Toni: Kasi eldest po kayo, 'no?

Leni: Eldest.

Toni: Yes. Ang mga eldest po kasi, merong 'yan sense of responsibility, bata pa lang, hindi po ba?

Leni: Totoo, totoo, saka ako lang kasi sa aming magkakapatid yung nag-abogado.

Toni: Opo.

Leni: So, siguro, tingin ng daddy ko, ako yung extension niya.

Toni: Yes, opo, pero nung bata po kayo, ano talaga yung pangarap niyo?

Leni: Ako, mag-abogado. Ay, 'di siguro pangarap, pero parang naimpose kasi siya sa 'kin. Naalala ko, nung maliliit pa kami, parang sa 'min, tatlo kaming magkakapatid e, parang sinasabi ng parents ko na ako yung pinakamasipag mag-aral, pero nung bata pa kami, ako yung sobrang hilig magbasa. Mahiyain ako e. 

Toni: Introvert po kayo?

Leni: Sobra, kaya yung kuwento mo na tahimik ka din, ta's minsan, napapagkamalan ka na mataray.

Toni: Opo.

Leni: Actually, very introverted ako.

Toni: Pero nung college po, you took a degree in economics sa UP Diliman, 'di ba?

Leni: Oo. Ang nangyari no'n, nung year na naggraduate ako from college, nag-EDSA.

Toni: Opo, Revolution.

Leni: So, dapat dederetso 'ko ng law school e. Parang all my life, yun na talaga yung plano, pero alam mo, sa UP kasi, naging very active ako sa mga demonstration. Parang ramdam na ramdam ko yung from the time that Ninoy was assassinated, hanggang sa EDSA, parang ramdam na ramdam ko na I was part of it, so nung nangyari yung EDSA Revolution, gusto ko nang magtrabaho sa gobyerno. 

Toni: Ilang taon po kayo no'n?

Leni: Twenty-one. So, sabi ko, gusto kong magtrabaho sa gobyerno. Akala ko hindi papayag yun tatay ko. After graduation, nagpaalam ako. Pumayag. Pumayag siya pero ang agreement namin, one year lang. Sabi niya, 'Sige, subok ka nang one year, pero maglalaw school ka na after.' Yun yung usapan, and nameet ko yung asawa ko.

Toni: Yes, sa Bicol River Basin Development Program. Siya po ang parang...

Leni: Siya yung boss.

Toni: Siya yung boss niyo. Researcher po kayo no'n?

Leni: Oo, economic researcher ako. He was much older than I am. Seven years older siya.

Toni: Nameet niyo po siya, twenty-one kayo?

Leni: Twenty-one ako so twenty-eight siya that time.

Toni: Twenty-eight siya no'n.

Leni: Mm-mm. Natakot ako sa kanya pero naimpress ako during the interview.

Toni: Dahil po?

Leni: Kasi, meron na 'kong dala na recommendation later from the governor. Pagpasok ko sa kanya, parang nakakunot na kaagad yung noo niya, for an interview. Hawak-hawak niya yung recommendation letter nung governor, ta's ang tinatanong niya sa 'kin, 'What's this?' Tapos ako, nung una, hindi ko pa gets, parang napakaslow ko at that time, so ilang beses ako nagtanong, 'Sir, what do you mean?' Ta's pinakita niya sa 'kin, ta's parang binuhusan ako ng tubig. Ta's parang sinasabi niya sa 'kin, 'Bakit kailangan nito? 'Di ba umuwi ka?' Parang, ''Di ba, sinabi mo dun sa application mo na umuwi ka because you wanted to be part of the change that was happening? Ta's eto? Eto yung pinaglaban natin e.' Yun yung sinabi niya so akala ko hindi ako matatanggap. Parang on hindsight, tingin ko, dun ako naimpress, dun ako naimpress kasi kalakaran naman talaga sa maraming mga government offices yung irerecommend ka ng kakilala, ta's parang eye-opener din siya sa 'kin na, 'Oops, nakakahiya pala yung ginawa ko.'

Toni: So, ilang years po niyo siya naging boss?

Leni: Ay, ano, sandali lang. 

Toni: Sandali lang.

Leni: Kasi, naalala ko, nag-apply, first time ko siya nameet, June. Natanggap ako, August na, tapos the first time he asked me out was September. Sobrang impressed ako no'n kasi parang masyadong old-fashioned.

Toni: Traditional po ang asawa niyo, sabi niyo e.

Leni: Oo, sobra. Tapos nung tumawag siya sa phone for the first time, siyempre, ako, 'Sir,' kasi boss ko yun e. Parang ang tinanong niya, kung nandun yung parents ko, so sabi ko, 'Andito,' so nagpapaalam siya, 'Can I come?' Sabi ko, 'Bakit, Sir?' kasi parang sila ng dad ko, magkakilala sila e, so sabi ko, 'What about?' Sabi niya, gusto niya sana 'ko imbitahin. Bago niya 'ko imbitahin, gusto niyang mag-ask ng permission from my parents, so yun, pero after nung first na, after nung concert na yun, parang everyday na siya bumibisita sa bahay namin. Before Christmas, pinag-uusapan na namin, kasal. Ano yun, sobrang whirlwind siya. 

Toni: Oo nga po. Yun po yung description niyo dun sa love story niyo, it's a whirlwind romance.

Leni: Yes, kasi gusto niya nang mamanhikan nang Christmas.

Toni: So, ininterview niya kayo, June. Nahire kayo nung August. September, he asked you out. December...

Leni: Gusto niya nang mamanhikan, so hindi pumayag yun dad ko, so sinabihan ko siya na, 'Huwag ka na magpumilit. Hindi talaga payag yun dad ko,' tapos naalala ko, magkakaro'n ng congressional, parang the first congressional elections, so sinabi nung asawa ko na, 'Okay, so, hindi muna 'ko pupunta, pero after the elections, dadalhin ko na yung parents ko kahit ayaw nung dad mo,' so ganun nga yung ginawa niya. Right after the elections, dala niya na yung magulang niya, so wala nang choice yung dad ko.

Toni: Pero may pinangako po siya sa tatay niyo, 'di ba?

Leni: So, sinabi ng asawa ko na, Judge pa yung tawag niya sa daddy ko nun before, 'Judge, kahit po mag-asawa na kami, I will make sure na mag-aabogado pa din yung anak niyo,' and he made do with the promise kasi right after nung, right after siya mamanhikan, inenroll niya na 'ko sa law school, kasi nung naengage kami, nagresign ako from the office, kasi unethical e, 'di ba? Parang yung boss yung fiancé mo.

Toni: Ano po yung isang bagay na nagustuhan niyo sa kanya?

Leni: Ako, yung very principled e. Nakita ko kung gaano kasipag, nakita ko kung gaano kasimple. Kahit yung early days pa lang, when we were just starting to date, alam ko na na eto yung gusto kong mapangasawa. Siya talaga yung nagpush sa 'kin na maging masaya ako. Ang gusto ko sabihin, masaya, hindi lang with him, pero maging masaya ako sa sarili ko, and I think that's very important, para alam niya na, siguro, I will be a happier wife if I was happy with myself. Dati kasi, nasa PAO ako, sa Public Attorney's Office. 'Pag ang Saturdays ko, whole day, nasa jail ako. Hindi siya nagrereklamo. In fact, merong one time na meron akong kliyente na mag-asawa, na nanganak, Christmas Eve, nanganak sa jail nang Christmas Eve.

Toni: Pumunta kayo?

Leni: Oo. Dun kami nag-Christmas Eve. Kasama ko yung asawa ko saka mga anak ko. 

Toni: Parang he was the kind of husband who allowed you to become a person you really wanted to be.

Leni: Oo, so, alam mo yun, parang walang, parang sa kanya, mahalaga lagi kung ano yung gusto ko.

Toni: So it must have been very difficult when August 18, 2012 happened.

Leni: Oo naman, sobra. 

Toni: So, August 18, nung morning, may naramdaman po ba kayo that, something different that day?

Leni: Wala. That particular Saturday, yung bunso namin, had a swimming competition. Wala pa, sa lahat ng mga anak ko, mga piano recital, violin recital, swimming, walang minimiss yung asawa ko, pero that particular Saturday na may swimming competition, pupunta siya ng Cebu. Pupunta siya ng Cebu because he was representing the President. He felt so guilty, na hindi siya makakarating sa swimming event, nang sinasabi niya na hahabol siya. Ever since, takot na takot ako sa plane rides. 

Toni: Ay, pareho po tayo.

Leni: Yung sa 'min, 'pag yung, alam mo yun, 'pag mag-eeroplano ako, parang two days bago no'n, may anxiety na ako.

Toni: Pareho po tayo.

Leni: So, 'pag mag-eeroplano 'ko, 'pag gumagalaw yung leaves sa treetops, ayaw ko na mag-eroplano, kasi gustong sabihin, mahangin, so, e, nung DILG secretary yung asawa ko, he had to ride small planes, mga choppers, so sobrang kontra ako. Hindi siya dapat mag-eeroplano kasi nasa Cebu siya. I told him, sabi, gusto niyang maghanap ng small plane para makabahol siya sa swimming competition, and I told him, ''Wag na kasi wala ka nang maaabutan,' kasi matatapos siya, hapon pa e, so ako, I was expecting na may ticket na siya, Cebu Pacific, back to Manila. So, umuwi na kami ng anak ko from the swimming competition. Nakita ko yung staff niya sa bahay namin. Sabi ko, 'Bakit andito kayo? Bukas pa siya dadating.' Sabi nung staff, 'Padating po siya ngayon.' Wala namang afternoon flight sa 'min at that time, so alam ko na magsasmall plane na naman siya. Tinawagan ko siya. I was reprimanding him. Sabi ko, 'Magbibiyahe ka daw ngayon, mag-eeroplano ka?' Sabi ko, 'Akala ko, nag-usap na tayo?' Sabi niya, 'Gusto kong humabol.' Nakasakay na daw siya. Ang sabi niya sa 'kin, 'No hurry, kasi mabagal naman yung plane, kasi maliit. Dadating kami...' Parang, hindi ko na masyado maalala pa, 4:20 yata. Parang mga 3:00 pa lang 'yon e. Right after I took a bath...

Toni: May naramdaman po ba kayo?

Leni: Wala pa, wala pa 'kong naramdaman. Nagdrive na 'ko papuntang airport. Yung airport was about fifteen or twenty minutes away. Nung malapit na 'ko sa airport, as in malapit na malapit na, tumawag siya, text pala muna, text muna. Sabi niya, pabalik yung plane sa Cebu. Dun na 'ko kinabahan, pero hindi pa masyado, pero all the time that I was driving home, I was calling him. Cannot be reached. Pagpasok ko ng driveway sa bahay, nagring yung phone niya. Sumagot siya, pero hindi niya ako pinasalita. Ang sabi niya lang, 'Ma,' kasi Ma yung tawag niya sa 'kin. 'Ma, Ma, tawagan na lang kita, may inaasikaso lang.' Sabi niya, may inaasikaso, so, okay. Sabi ko, 'Sige, tawag ka na lang.' Binaba ko na yung phone. Umakyat na 'ko sa kuwarto, so sabi ng anak ko, kasi bumalik ako, ''Asan si Papa?' Sabi ko, 'Ano, bumalik yung plane sa Cebu pero tatawagan daw tayo kung anong instructions.' Sabi ko nga sa anak ko, ''Di pagbalik, sama ka na, sama ka na pagsundo.' Siguro mga ten, fifteen minutes after nun, nung nakausap ko siya, tumawag yung security niya.

Toni: Shucks.

Leni: Oo, tumawag yung security niya. Ang tanong niya sa 'kin, 'Ma'am, nakausap mo ba si Sir?' Ang sabi ko sa kanya, 'Five minutes ago,' pero apparently mas longer, siguro mga fifteen minutes. Sabi ko, 'Bakit?' Sinabi niya na. Ang sabi niya, 'Ma'am, meron kaming nareceive na report na may sighting na may small plane na bumagsak sa dagat.'

Toni: So, nung sinabi po yun sa inyo?

Leni: Hindi pa nga nagsisink in e. 

Toni: Shucks.

Leni: Nung nakausap ko yung security, hindi pa. Ang sinabi ko lang, 'Sila kaya 'yon?' kasi hindi pa nagsisink in, so sabi nung security, 'Sana, Ma'am, hindi.' Binaba na yung phone. Sabi niya, 'I will update you once...' ano na, may balita na, pero when I put down the phone, that was when I realized na baka siya 'yon. When I put down the phone, parang, alam mo 'yon, yung parang nagjelly yung buong katawan ko.

Toni: Nanlambot.

Leni: Ta's tinitingnan ko yung anak ko, naglalaro on top of our bed, kasi nasa bedroom ako, ta's siyempre, hindi ko masabi, ta's sinabi ko na lang, 'Anak, magdasal tayo.' Sabi niya, 'Bakit?' Sabi ko, 'Parang may nangyari sa plane ni Papa.' Umiiyak na yung anak ko.

Toni: Ilang taon po siya no'n?

Leni: Twelve. So, sabi niya, 'Mama, punta tayo sa church.' Ta's sabi ko, 'Anak, hindi ko kayang magdrive,' tapos ang naisip ko na, siyempre, yung dalawa, yung dalawang andito. Tinatawagan ko yung panganay ko, nagriring lang yung phone, hindi sumasagot. Ayokong tawagan yung second kasi yung second yung closest.

Toni: Daddy's girl.

Leni: Mm-mm. Finally, nagreturn call si Aika, ta's sabi ko, 'Bakit hindi ka sumasagot?' Sabi niya, 'Nasa Araneta Coliseum ako, nanonood akong Ateneo-FEU game,' ta's, so, siyempre, ang hirap.

Toni: Ang hirap ibreak yung news.

Leni: Tapos e, I seldom call her, nagtetext lang ako. Sabi niya, 'Mama, may problema ba?' Sabi ko, 'Aiks, parang may, naaksidente yung plane ni Papa,' ta's umiiyak na siya. Sabi niya, 'Hindi puwede,' ta's sabi ko, 'Aiks,' pinapagalitan ko pa, 'Wala na tayong magagawa. Ang magagawa na lang natin, magdasal.' Ayon, parang ano na siya, parang...

Toni: Blur na lahat.

Leni: Blur na lahat, yung three days na nawawala, tapos sobrang ano siya, sobrang roller coaster yung emotions kasi, siyempre, dahil hindi pa nahahanap yung body niya, a part of you...

Toni: Hoping.

Leni: Is hope, hindi lang a part of you, pero parang ang feeling mo, buhay pa siya, pero ako, nung night na 'yon, alam ko na nawala na siya.

Toni: Nung August 18th, you felt it.

Leni: Mm-mm, oo. Parang everyone was still hoping, pero yung para sa 'kin, alam ko na nawala. Siguro, until now, hindi ako nakapaggrieve properly, kaya siguro, ang hirap magmove on. Pag-alis niya, alam mo yung parang sabitan ng damit na ginamit sa back ng door ng room, meron siyang isang denim pants saka isang parang basketball shorts, kasi nagtreadmill daw bago umalis, na naiwan do'n. Alam mo, until now, nandun pa siya. For the longest time, yung, siguro, mga seventy-five percent of the cabinet space was full of his clothes. Nasa Congress na 'ko, hindi ko pa kayang alisin, na yung mga clothes ko, ang iba, nasa maleta. Every time I would need, bubuksan ko yung maleta, kukuha ako, kasi nandun yung clothes niya, so I think hindi kami nakapaggrieve, pati mga anak ko, hindi kami nakapaggrieve nang maayos, kasi yung turn of events after the plane crash, sobrang bilis for us. Mahirap pala yung gano'n. Mahirap yung hindi mo cinonfront yung grief, kasi it feels like you cannot move on from...

Toni: Pero sabi po nila, when you lose a love one, specially, a very special person in your life, you never move on from the pain. You just learn to live...

Leni: Live with it. Ganun sa 'min, and parang sometimes, yung mga ordinary things, hindi siya yung big things e, hindi siya yung...

Toni: The smallest things.

Leni: Oo.

Toni: What are the smallest things that you, you miss.

Leni: Ako, yung everyday. Asawa ko kasi, hindi siya palalabas. Hindi siya, walang barkada, kami lang talaga. So, alam mo yun, yung everyday sa bahay, pati yung pagpanood ng TV, parang lahat mo maaassociate with him, 'Ay, sayang wala si Papa, na eto sana, magugustuhan niya.' Halimbawa, yung nagka-Netflix na, kasi before, wala pang Netflix, so nung nagka-Netflix na, sabi namin, 'Sayang, hindi niya inabutan yung Netflix.'

Toni: As a husband po?

Leni: Siguro, 'pag nagmimigraine ako, kasi grabe yung migraines ko, and 'pag nagmimigraine ako, kahit nasa office siya, tatawagan ko siya, kasi hindi na 'ko nadadala nung iniinom na gamot, so siya, meron siyang klaseng massage na tinuro sa kanya, yung parang pressure. Siya yung gumagawa nun, so nung wala na siya, wala nang gagawa.

Toni: Last year po, you posted something. Nung August 18, 2020, it was the eighth year of his death anniversary... 

Leni: Yes, magninine years na today.

Toni: And your caption was, 'It's like you never left,' so, you feel his presence to these days.

Leni: Saka siya kasi, may ano siya e, may visual na representation. Halimbawa, every time there is a birthday, or an anniversary, or we're going through a rough time, merong brown moth sa loob ng bahay namin, and alam mo 'yon, we live many floors up sa condo, pero may butterfly sa loob namin, na brown, and yung brown, ordinary, na brown moth, pero every time na, halimbawa, yung before I decided to run for the Vice Presidency, yung mga anak ko, iyak nang iyak nang several days. They didn't want. That was a very difficult time for us. During all that time, yung brown butterfly nasa amin, so, para sa 'min, parang...

Toni: He's watching over you.

Leni: 'Pag andiyan siya, source of comfort, na parang assurance na, 'Andito lang ako.'

Toni: Do you talk to the butterfly?

Leni: Oo. Ang halimbawa, yung latest, about, siguro, birthday niya ba 'yon o wedding anniversary namin? Andiyan na naman. So, nandun siya sa pintuan ng kuwarto namin. Nakita ko siya nung papasok ako nang gabi. 

Toni: Yung butterfly?

Leni: Oo. So, ako, sinabi ko, 'Pa! Akala ko, nakalimutan mo na kami,' ta's pagpasok ko sa pinto, sinabi ko, 'Gusto mong sumama sa loob?' Hindi naman siya umalis. Hindi siya pumasok sa kuwarto. Nandun lang siya sa labas, pero laging gano'n, so para sa 'min, parang hindi siya umalis. 

Toni: So, nung 2015 po, everyone was against it, your whole family, your kids...

Leni: Oo.

Toni: Nagpriest counseling. They didn't want you to run for VP.

Leni: No.

Toni: What made you decide to pursue it?

Leni: Ako, ano lang, parang I felt na I had to. Ako, I've always been very religious. I was the type who'd go to church as often as I can, then narealize ko, when my husband died, religious lang pala ako, pero hindi ako, parang iba yung level ng spirituality.

Toni: Yes.

Leni: Pero yung namatay siya, umibang grabe, pero alam mo nung namatay yung asawa ko, parati na 'kong, 'Thy will be done.' Pati yung ano, pati yung fear ko of flying, nawala. O, ironically ha, kasi he died sa plane crash e, and I was so scared of airplanes. Nung nawala siya, alam mo, siyempre, during the campaign until now, I have to ride small planes, I have to ride choppers, na ang ibang mga chopper na sinasakyan ko, ang description ko nga, parang washing machine sa liit. Wala.

Toni: Nawala siya. 'Di ba sabi niyo po, Ma'am Leni, after your husband passed away, ang mga prayers niyo na, 'Thy will be done.' When you were proclaimed as the Vice President of the Republic of the Philippines, what was your prayer nung kinausap niyo uli si Lord?

Leni: Ang sinabi ko na lang, 'Hindi ko alam kung bakit pinapagawa Mo 'to sa 'kin, pero alam ko, na parang in my heart, alam ko, na eto yung gusto Mo sa 'king ipagawa. Hindi ko alam kung ano yung purpose pero bahala Ka na. Turuan Mo na lang ako.' Parang ganun lang yung aking mga dasal, na, 'Turuan Mo na lang ako, kung, para makayanan,' tapos when I was VP already, siyempre, maraming mga challenges na finace. Alam mo 'yon, yung, lalo na because I was at the receiving end of a lot of fake news. Alam mo 'yon, mahirap siya in the sense na, siyempre, nanay ako, widow ako, sasabihan ka na, 'You have an affair with a married man.' Ngayon, yung sinasabi ngayon, may affair ako with somebody na eighteen years younger than I am. Alam mo 'yon?

Toni: So, how do you handle that po?

Leni: Ako kasi, tingin ko, yung clear conscience is the best e.

Toni: Sabi niyo sa IG post niyo, it was a picture of your husband, and you were hugging him, and ang caption niyo, 'Sa isanlibong duda, ikaw ang nag-iisang tiyak.'

Leni: Parang ineencapsulate niya din kasi kung ano yung role na pinaplay ng asawa ko, kahit wala na siya, hindi lang sa buhay ko, pero sa buhay namin lahat, kasi parang, parang siya yung moral compass namin.

Toni: Yes.

Leni: Oo.

Toni: Kasi 'di ba po, when you became VP, there were so many narratives, lies, criticisms that were thrown at you. It's so beautiful that you said, against all the lies and doubts, he's the only one that remains true.

Leni: Oo, totoo 'yon. I think despite the difficulties, talagang parang blessing from above, na stinestrengthen yung character mo, kasi siguro, halimbawa, siguro, sa Vice Presidency, kung naging madali sa 'kin lahat, siguro, yung ginagawa namin ngayon, hindi, iba yung ginagawa namin, ang gusto ko sabihin, halimbawa, yung admin, very, parang very supportive...

Toni: Yes.

Leni: Siguro, hindi kami ganito kagigil.

Toni: Kamotivated and driven.

Leni: Kamotivated, kasi alam namin na wala kami e. Alam mo 'yon, na we're able to come up with a program where we partner with a private sector.

Toni: Ang ganda rin po nung sinabi niyo na natutunan niyo mula sa asawa niyo, na sabi niya, 'Everything that happens in our life is a preparation for what is to come and where we are today,' so kung kayo naman po ang tatanungin ko, what do you think was the biggest moment that really prepared you for the highest position that you have right now?

Leni: Ako, tingin ko, the death of my husband pa din, kasi yung death niya talaga, made me realize a lot of things. Kung merong lesson na nabigay sa 'kin yung death niya, yung sa 'kin, kung ano talaga yung nakatakda, yun yung mangyayari e. Because nakatakda na siya, yung obligasyon natin, kung ano yung binibigay sa 'tin ngayon, we make the most out of it, para at the end of it all, parang I can always honestly say na I did my best in whatever was given to me.

Toni: Ano po yung pinakaayaw at pinakagusto niyong sinasabi sa inyo ng tao? Dun po tayo muna sa pinakaayaw niyong naririnig na sinasabi sa inyo ng mga tao.

Leni: Siguro, na wala akong ginagawa, kasi marami nagsasabi, 'Kontra lang nang kontra, wala namang ginagawa.' Pinakaayoko 'yon dahil feeling ko, natatawaran masyado yung ginagawa ng staff namin, na nakikita ko. Ang karamihan kasi sa staff ng Office of the Vice President, mga young people, young idealistic people, pero yung mga staff ko dito, mga, halimbawa, 'pag may disaster, mga hindi na umuuwi.

Toni: Dedicated talaga po.

Leni: Sobra, so 'pag sinasabihan na wala akong ginagawa, feeling ko, insulto sa kanila, so I really take it personally. Ako, para sa 'kin, yung mga sinasabi niyo na meron akong boyfriend na eighteen years younger than I am...

Toni: Tinatawanan niyo.

Leni: Hindi naman totoo. Bahala kayo diyan, pero pagdating sa trabaho, 'pag sinabi mong hindi ako nagtatrabaho nang maayos, dinadamay mo yung lahat nung staff, and I think sobrang unfair 'yon, kasi wala naman silang pakialam sa pulitika ko, alam mo 'yon, so sa 'kin, okay na yung personal, pero 'pag trabaho, mag-aaway tayo.

Toni: Yung pinakagusto niyo naman pong naririnig na sinasabi sa inyo ng mga tao?

Leni: Siguro, pagdating sa work, yung malinis, malinis na pamamalakad. Halimbawa, recently, we were awarded for the third straight year, yung highest audit rating ng COA. Ang laking bagay no'n for us. 'Pag sinabi na, 'Oy, okay yung OVP kasi malinis yung pamamahala,' ang ano ko, affirmation, affirmation siya, nang hindi affirmation ko, pero affirmation siya ng lahat na ginagawa namin dito.

Toni: Ano po yung pinakafulfilling na part bilang isang Bise Presidente ng ating bansa?

Leni: Na we are able to change lives. Now that we're doing a lot of COVID response initiatives, halimbawa, dito sa, halimbawa, meron nag-COVID-positive, pinadalhan namin ng COVID care kit. Meron kaming monitoring team, tinatawagan sila two times a day. 'Pag okay na sila, 'pag magaling na sila, paminsan, magpapadala dito ng pagkain, tapos sasabihin na, 'Maraming salamat po kasi nabuhay ako dahil sa tulong niyo.' Yung ngayon kasi, may dalawa kaming housing projects na ongoing. Eto yung mga natabunan ng lahar during the typhoon saka yung mga naglandslide. May natapos na kaming isang village sa Marawi, and eto, privately funded. 'Pag binisita mo, tapos very proud sila na meron na silang bahay, mga sasabihin nila, 'Ma'am, thank you talaga sa inyo kasi never namin naimagine na sa buhay namin, magkakaro'n kami ng sariling house and lot, na we can call our own,' so sobrang ano 'yon, sobrang...

Toni: Fulfilling.

Leni: Fulfilling. Parang it makes all the sacrifices worth it despite the ugliness. I still think it has been a great honor and privilege to have been given this chance na makatulong. Nagkaro'n ako ng, kahit kaunti, nagkaro'n ako ng platform to help so para sa 'kin, at the end of it all, no matter how, yun nga, yung ugly the political environment is, at the end of it all, mas marami pa din yung ipapasalamat. 

Toni: What are you looking forward po?

Leni: Parang, ang iba, nahihirapan paniwalaan yung sinasabi ko na wala pa 'kong decision. Para sa 'kin, kung ano yung gusto ng Panginoon, mangyayari 'yon. 

Toni: When you step down po as the Vice President of the Philippines, ano po yung babaunin niyo sa buong experience niyo?

Leni: Ako, yung sa 'kin kasi, Toni, hindi ko siya tinitingnan na parang personal accomplishment. Yung honor sa 'kin is not the position or the title, pero yung honor sa 'kin is the platform that was given to me, to make a difference in the lives of the communities and the people we help, so baon ko, ako, number one ko talagang baon, yung quality ng civil servants that I work with, kasi yun talaga, I think, is the greatest gift that was given to me that I...

Toni: Mm-hmm.

Leni: Tapos yung pangalawa siguro, that I was given the opportunity to meet a lot of people, and go to so many places, na, siguro, kung hindi ako VP, hindi ko 'yon narating, and along the way, I've met so many inspiring people, and yung lesson talaga, yung appreciation sa power ng Office, in the sense na klaro sa 'kin na yung Office, ang obligasyon niya, mauplift yung buhay nung mga communities na pinuntahan namin. Ang sabi ko nga, kahit siguro wala na 'ko sa pulitika, pero maghahanap pa din ako ng ibang avenues na maipagpatuloy yung tulong na ginagawa namin do'n, so gano'n, sobrang grabeng blessing.

Toni: Yes, a big blessing, sa dami po ng mga accusations at mga sinasabi nila sa inyo, pero kung kayo naman po ang tatanungin ko, if you were to finish this sentence, 'Vice President Leni Robredo is?'

Leni: Is a Filipina who dreams of uplifting every other Filipino, Filipino and Filipina. Yung sa 'kin, yun naman, wala na 'kong ibang hinangad e. Wala na 'kong ibang hinangad kundi, na yung opportunities na available for me, sana maging available din sa kanila.

22 January 2022

The Toni Gonzaga Interviews, 2021 (Isko)

source: https://youtu.be/tpV8rydvt38
disclaimer: this is not an official transcript.
average reading time: 15 mins

note:
before remarking on errors,
check the audio from source first.

Toni: Mula po sa pagiging anak ng Maynila, ngayon, siya na ang tumatayong ama ng Maynila. We have with us the one and only Yorme Isko Moreno. Hello po, Yorme.

Isko: Hello. Thank you, thank you. Welcome. Welcome sa city hall.

Toni: Ano pong pakiramdam, Yorme, na kayo na yung ama ng Maynila ngayon?

Isko: Well, katulad ng isang ama sa bahay, siyempre, mag-aalala ka. The difference between being a father to a family, there is no playbook, kasi wala namang perfect family, but being a father to a two million mahigit, nighttime population, and three million daytime population, half of it, ay may rules, 'no? Half of it, you base your decisions and guidance on your experience.

Toni: 'Pag gumagawa po kayo ng desisyon, do you based it on what you know or what you feel?

Isko: First, depende sa situation. One, we analyze data. I'm a believer of data, 'no? After reading the data, is yung gut feel mo, oo. Ikaw 'yon. Ikaw yung aasahan nung flock, so ginagamit mo yung utak mo initially by analyzing things, then paiiralin mo yung damdamin. Kung kabisado mo ang tao na nasasakupan mo, yung habits, customs, mas makakarelate ka. Alam mong supilin, gabayan, tulungan, dahil kabisado mo yung utaw, sort of saying.

Toni: Since pinag-uusapan po natin yung pagiging ama ng Maynila, yun pong sarili niyong ama, yun po pala yung apelido niyo talaga 'di ba, Domagoso?

Isko: Oo, si Butete. Si Joaquin.

Toni: Yes. Yung Moreno po pala, apelido naman 'yan ng nanay niyo. Ang tatay niyo po, taga-Antique, ang nanay niyo po, taga-Samar. Pa'no po kayo napunta no'n sa Maynila?

Isko: I'm a product of rural negligence in the past, 'no?

Toni: Ibig sabihin po no'n?

Isko: Ibig sabihin no'n, nung araw, siyempre, walang opportunity sa rural areas, so yung mga kababayan nating Pilipino sa probinsiya, pupunta ng Maynila, mag-iisquatter. Siyempre, they are hoping that there will be a better opportunity for them. Nagkita yung nanay at tatay ko, nakalawit yung nanay ko, ayon, ako bunga.

Toni: Kayo ang produkto. Only child po pala kayo 'no?

Isko: Ay, solong tagapagmana ako ng malaking lupain ng nanay ko, bulubundukin pa, at umuusok.

Toni: Pinanganak po kayo sa?

Isko: Sa Tondo, hanggang sa natira kami sa Mabuhay, yung mahabang squatter dati sa tabi ng pier.

Toni: So nung bata pa lang po kayo, namulat na kayo sa kahirapan ng buhay, hindi ho ba, kasi ten years old, nangalakal na kayo ng...

Isko: Basura, oo. Nakita ko yung ibang mga barkada ko na lagi sila may pera. Nagpapalmo sila, nagkakara-krus, nagtatanching, nakakabili ng Cherry Ball, yung bubble gum na pula, yung basag na panga mo, hindi mo pa rin maubos yung bubble gum.

Toni: Nakalagay yun sa bote, hindi ho ba?

Isko: Oo, nasa bote 'yon. Sabi ko, sa'n kaya kumukuha ng pera 'tong mga 'to? E, yun pala, nagbabasura sila. So, nung sumama 'ko, kumita ako about, well, I think, more or less, about twenty pesos, share ko. Pagkagaling ko eskuwela, papasok ako sa Almario, mga 5:30, lalakad ako no'n, mga thirty minutes, lakad everyday, so 6:00. Alas dose, weu na, tapos alas otso o alas nuwebe, magsasara na yung Jollibee, 'no, yung sa Ilaya, yun yung kinukuhanan ko ng basura e, ng Jollibee, yun yung batsoy. Ang tawag nila, pagpag, pero batsoy talaga ang pangalan no'n, tapos yung spaghetti, burger, saka chicken, yung Chickenjoy.

Toni: Yung napagtirahan, yung napagkainan.

Isko: Pagka medyo may laman pa nang kaunti 'yon, bebeta mo 'yon sa gedli. Lalagay mo 'yon do'n sa cellophane, yung sando bag, hanggang sa mapuno mo 'yon. Noong una, kami lang chumichicha no'n. Ta's biruin mo, kami, almusal namin, mahirap na mahirap kami, almusal namin, Chickenjoy. Tanghalian namin, Chickenjoy. Sa hapunan, Chickenjoy. Siyempre, umuusok 'yon. Alam mo naman sa squatter, 'di ba, dingding lang ang pagitan?

Toni: Amoy na amoy?

Isko: Amoy na amoy 'yon. Sarap nito. Nung kalaunan, bumibili na yung mga kapitbahay namin. Etneb. 

Toni: Ano yung etneb po?

Isko: Bente. 'Pag medyo maganda-ganda laman, lalo na 'pag bata tumira.

Toni: Kaunti. 'Di nauubos.

Isko: Hindi naubos 'yon e. 'Di ba, takaw-mata? So, napipili 'yon, nabebenta, may extra ka na sa basura, may extra ka pa sa pagpag. 

Toni: Lumaki po kayong gano'n?

Isko: Oo.

Toni: Ganun ang means of living, ganun ang kinakain.

Isko: It's an everyday thing. Eskuwela, trabaho, tulog, minsan, may goli, minsan, wala, kasi minsan, parang nanginginig yung tuhod mo, yung muscle mo, so, e, wala, may mga kasabihan yung mga matatanda, ''Wag kang magbabasa, mapapasma ka,' so lahat ng libag, banil, alipunga... Naku, Diyos ko, ang alipunga, ang kati sa paa. Oo, naku, Diyos ko. Naku, Ma'am.

Toni: Wala po sa itsura niyo kasi parang napakaguwapo niyo. Mukha nga po kayong may lahi e. May lahi po kayo?

Isko: Oo, lahi. Lahing tsonggo. 

Toni: Hindi, kasi, ang guwapo niyo po e. Tisoy po kayo, kasi antawag sa inyo no'n, Scott.

Isko: Oo, Scott. Scott ang tunay kong palayaw, kaya 'pag tinawag akong Scott, alam ko, kababata ko 'yon. Mga kasamahan ko 'yon sa Mabuhay.

Toni: 'Di ba lumaki po kayo sa challenging area, so expose kayo sa iba't ibang klase ng mga tao, 'di ba? 

Isko: Lahat ng uri.

Toni: Hindi niyo po ginawa yung mga ginagawa ng iba na nagrurugby boys, nangungupit?

Isko: That's a very good point a.

Toni: Hindi niyo po naisip gawin yun?

Isko: I grew up with criminals, hardcore and petty criminals. I grew up with people with vices. E, ako naman, ako kasi, may nerbyos sa nanay ko e. Nanay ko kasi, matapang e. Waray-waray yun e, kaya ang takot ko sa nanay ko dahil dinidisiplina 'ko, plus the fact, sabi ko, marami sa mga kababata ko, nasiraan ng ulo. Kami, marami sa amin, sa mga kapuwa ko basurero, lahat kami nag-aaral halos, while nagbabasura kami, kasi gusto namin talaga yung maging seaman, magpunta ng Saudi.

Toni: So, yun po ang pangarap niyo noon?

Isko: Ako, gusto ko, maging seaman. Gusto ko maging kapitan ng barko, kasi feeling ko, yayaman ako pagka naging seaman ako, saka magkakaro'n akong batong bahay, may angkla, kasi mga seaman sa 'min, may angkla yung bahay. Okay toits a. Tapos malapit kami sa pier. Magseaman ka, yayaman ka, and for you, para maging seaman, mag-aaral ka. 

Toni: Kaya po kayo naging matuwid sa buhay, hindi kayo naligaw ng landas, kasi sa takot niyo sa nanay niyo?

Isko: Oo, disciplinarian ang nanay ko, kaya dito, naggawa ako ng batas dito sa Maynila. Ang pinakukulong ko, nanay, ang magulang, not nanay, yung magulang. Pagka nahuli namin in violation of curfew, yung old curfew namin, sinesentensyahan yung magulang, napariwara, kasi naniniwala ako, yung bata, wala namang malisya 'yan e. Walang intention manakit ng kapuwa, 'no? Kaya lang, through the years, because of its environment, so nahahawa siya, more so, kapagka nagpabaya yung magulang. Tama na yung kulang sa chicha, pero kung kulang pa sa pangaral saka attention, mapapariwara yung bata, kaya ko ikinukuwento sa kanila kasi pareho naman kami squatter, pareho naman kami dugyutin, tulukin, alipungahin, libagin, banilin, iisa lang ang lugar na kinalakihan namin. Ba't yung nanay ko, iba ugali? Yung tatay ko, kahit wala kaming tiyape, pupunta  'yan sa pier, mag-aabang, baka maduty, matara. 'Pag natara siya, e 'di may trabaho siya, so it's a matter of perseverance. Minsan nga may nangyari e. Grade 2 ako. Pinatawag nanay ko. E, alam mo, noong araw, ayaw na ayaw mong mapatawag ang magulang mo sa guidance counselor. Oo. Ayaw na ayaw mo 'yon.

Toni: So, bakit po napatawag ang nanay niyo?

Isko: The following day, pumunta nanay ko. Naku, sa pintuan ng ano, ng classroom, nakikita ko, nag-uusap. Hinahanda-handa ko na yung wetpaks ko. Sabi ko, hanger na naman 'to. E, alam mo yung hanger noong araw, yung bakal?

Toni: Bakal. Tapos iniikot yung...

Isko: Pagkatama sa 'yo nun...

Toni: Aray ko.

Isko: 'Di ba may bengkong 'yon? 'Ano? Sasagot ka pa?' Pag-uwi, sabi sa 'kin, nanay ko, 'Ikaw, tigas-tigas ng ulo mo. Sinabi ko sa 'yo, mag-aral ka lang maigi e. O, ngayon, may problema tayo.'

'Bakit?'

'First honor ka.' Ba't nagagalit? Kaya pala siya pinatawag, yung nanay ko, kasi kailangan daw ako magready sa recognition day, dahil kailangan, nakalong sleeves, oo. E, siyempre, tosgas 'yon. Wala 'yon, e, those are the things na ayaw ng nanay ko. E, fortunately, meron akong kababata, across the street, babae, kasingheight ko, so napahiram ako ng long sleeves na puti. The problem with the long sleeves ng babae nung 1980s, may ruffles 'yon. 

Toni: So, gumraduate kayo, may ruffles?

Isko: Dito, yung parang may bulaklak na ganun, 'di ba ganun? Nang recognition day, binigyan ako, medalya.

Toni: First honor.

Isko: First honor, with ruffles, pero long sleeves, pero alam mo ginawa ng nanay ko no'n? O, dinisplay naman ako ng nanay ko. Ayaw niya ipatanggal yung ano, yung gold medal. 

Toni: Sobrang proud. Ang galing, ano? Grabe yung honor na naibigay niyo po sa nanay niyo. From first honor to being mayor ng Maynila. 

Isko: Oy, inabot niya, oo. Inabot ng nanay ko.

Toni: So, napakahirap po siguro nung pumanaw siya last year?

Isko: Oh, yeah. She was found sick, six, seven years ago, the same sickness with my father. 

Toni: Ano pong sakit niya no'n?

Isko: Wala, kanser, kanser. A few hours after my birthday, sa ospital, last year, October 25.

Toni: She went with the Lord.

Isko: Talagang ganun. So, nakatikim naman siya ng ginhawa. So, ninety-three, and today is 2021, so more or less, about eighteen years. E, buong buhay niya, sa probinsiya saka sa Maynila, ang pagiging squatter. O, naging reyna rin naman siya ng bahay namin.

Toni: Ano po yung pinakamalaking lesson na tinuro sa inyo ng nanay niyo sa buhay?

Isko: 'Wag ka magpapakatimawa. Timawa is 'di baleng mahirap ka, you give dignity to yourself, 'wag kang yung kalabit-penge. 

Toni: Hingi nang hingi?

Isko: Kalabit-penge. Magsikap ka. Tapos sabi niya, 'Pagdating ng araw, bumili ka ng sarili mong iyo, para umula't bumagyo, may masisilungan ka.' Siyempre, as a parent, gusto rin naman niya kami magkaroon ng sariling amin, 'no? That's why 'yang mga in-city vertical housing na 'yan, yung Basecommunity, Tondominium 1, Tondominium 2, Binondominium 1, now, we're going to do Pedro Gil, San Lazaro, San Sebastian, about four, five, six building, maitatayo namin. It addresses the same story of mine, na merong mga nanay at tatay, na walang inisip 'yan kundi magkaroon ng sariling bahay yung kanilang ano...

Toni: ...pamilya.

Isko: So, kung hindi natupad ng nanay at tatay ko sa akin, at least, I'm grateful to God, I'm grateful to the people of Manila, now, I have an opportunity to change the course of the resources of government addressing this situation.

Toni: Ilan taon po kayo nung nag-artista kayo?

Isko: Diyesiotso.

Toni: Nadiscover po kayo sa wake, ano?

Isko: Sa lamayan ng patay. Parang it's a home ano, na nirerecord lang yung lamay. Si Daddie Wowie, nandodoon. Kinausap nila 'ko no'n e, na makapag-artista, ayun. 

Toni: Nagulat kayo?

Isko: Siyempre, hindi mo aakalain pang-artistahin toits e. Lahat ng banil sa katawan ko, kita mo.

Toni: So, nung nakapasok po kayo sa showbiz?

Isko: Sa That's.

Toni: That's Entertainment.

Isko: Kay Kuya Germs. Nag-audition ako sa That's.

Toni: Nakapasok po kayo.

Isko: Mm-mm. Ano kami...

Toni: E, 'di gulat na gulat kayo nun, nung naging artista kayo.

Isko: Nagsisisigaw ako sa Mabuhay, 'Hoy! Artista na 'ko!' Nyumanyangga ako do'n sa Moriones o, 'Hoy!'

Toni: A, so, nung artista kayo, umuuwi pa rin kayo sa squatters?

Isko: Oo. Nung umpisa kasi, siyempre, 'ala ka naman tiyape e. Siyempre, 'di naman ako sanay magsuot ng pandiinan, 'di ba? Nung araw, e, si Robin, idol na idol ko 'yon. 

Toni: Padilla?

Isko: Oo. Bibili ka lang ng 501. 

Toni: Robin Padilla ka na.

Isko: Tapos T-shirt ka lang, teputs. Nyanyangga ka ng Marlboro. 

Toni: Robin Padilla ka na no'n. So, yung mga idol niyo no'n... 

Isko: Kaya niloloko ko si Binoy e, 'pag nakikita ko, ''Lang 'ya ka, Binoy, sa 'yo 'ko natuto magsigarilyo e.'

Toni: A, talaga, siya yung idol niyo no'n.

Isko: Kasi meron siya nung ano e, yung pelikula, Barumbado. Ganyan siya ng yosi o, tapos, 'di ba tumalsik yung kotse, ta's tumutulo yung gasolina, sabi niya, 'Magsama na kayo ni Satanas sa impiyerno.' Boom!

Toni: Naks. 'Yan mga pinapanood niyo no'n, ta's si Robin Padilla pala iniidolo niyo noon. Paano po kayo nalinya dun sa sexy?

Isko: Ha? 

Toni: Dun sa mga sexy movies.

Isko: Oh, ganito 'yon. Ay, siyempre, natapos yung tweetums sa...

Toni: Yes.

Isko: Dumating yung era, yung pitu-pito, oo, yung era ng pitu-pito, seven days, shooting, seven days, post-production, tapos seven days, filming na, showing na. O, kaya pitu-pito, and it comes with numbers, 'di ba, so sabi ko, 'Okay toits.' Nyanyangga ka lang nang pitong araw, may suweldo ka na, tapos pelikula, promo, tapos, next, pelikula ka ulit. E, nabili noon, low-cost production, yung medyo titillating. 

Toni: Ayon, oo nga, titillating movies.

Isko: Kasi I am a Seiko baby, so if it is from Seiko, it must be good. Without malice, as an actor, you know, you have to be professional.

Toni: It's just work.

Isko: Exactly. Whether you, kahit maghihilata ka sa kalsada, o para kang hinuhulog sa building, o ipakakain sa buwaya, o susuntukin ng bida, it doesn't matter. It's just plain and simple work. You have to portray a character.

Toni: Ilan taon po kayo no'n, nung nagsexy movies kayo?

Isko: Mga twenty-one, twenty-two. Bago 'ko nagkalaman, yung medyo may taba nang kaunti, batu-bato 'ko e. E, siyempre, pagka bumuhat ka ng betsingko, na paldo, na karton, yung pinaldo, e, 'di mo mabubuhat 'yon. E, yung kariton lang, 'pag nalubak 'yon, mahirapan ka na, inaatang mo 'yon, so naturally, everyday, ginagawa mo, yung nagkakaroon ka ng contour. O, e, biruin mo, tumira ka ng six figures, 'di ba, at that time, tapos wala ka naman gagawin, chichicha ka lang. Pagkatapos, air-conditioned ka pa, ta's, 'Ready na?'

'O, ready na. Okay.' O, 'di ba, ang gaan ng trabaho? 'Di ba? Nyanyangga ka lang no'n. O, 'di ba? Tell me what's wrong with that. Wala naman akong pinerwisyo na kapuwa ko. Basta ako, trabaho.

Toni: Twenty-three years old po kayo nung pumasok kayo sa politics?

Isko: Yes, oo, mga, konsehal ako, 1998. Mga five years na 'ko no'n nasa showbiz.

Toni: Pa'no po kayo napasok naman sa politics?

Isko: Kasi ganito yun e. Alam mo, 'pag pinagmumuni-muni ko, nung araw pa, kabisado ko na yung government organization. Yung, 'di ba, ministry of ganito, ministry of ganyan. 'Di ba sa araling pan-, tapos current events, oo, noong araw, so parang one way or another, sabi ko nga, why not in return, of all my blessings, to serve, and give it back to people? Literally. I don't know ano trabaho ng konsehal. Hindi ko alam na mambabatas pala 'yon. Walang idea. Basta, gusto ko lang, service, and I don't know if it is fortunate or unfortunate, out of six ng my partymates, ako lang yung nanalo sa partido namin, then nung napunta 'ko sa konseho, ayun na, mga abogado, doktor, puro halos professional. Ako lang yung tolongges dun sa, kumbaga, iisipin mo, high school finish ako nun e. Remember, hindi ako nakapagtapos ng kolehiyo, dahil nakapag-artista kaagad ako. Napagsalitaan ako ng mga hindi magaganda.

Toni: Like?

Isko: Mga masasakit na salitang hindi mo makakain. 'Wala 'yan, bobo 'yan. Artista lang 'yan,' ano, 'Pacute-cute lang 'yan,' on the floor, on record. Hindi ko naman malalamon yung sinasabi ng ibang tao, 'di ba? Sabi nga nila, ''Wag mo intindihin sinasabi nila. Ang intindihin mo, may makain ka.' E, noong sinasabi nila na bobo ako, sabi ko, 'Hindi naman ako bobo. First honor nga ako.' Danny Lacuna, former vice mayor, Danny Lacuna...

Toni: Nagmentor sa inyo.

Isko: Oo. Sabi niya, 'Alam mo, mag-aral ka.' Fortunately, magaling yung mga taga-UP. They created a syllabus na para idesign sa mga nahalal na sa bayan na kulang ang kaalaman, kung pa'no tatakbo gobyerno. So, I went there, took up that course, in a matter of two weeks, then I've learned so many things, then start understanding Robert Rules of Order, in a parliamentary procedure, then balik ako ulit, na tumira ako ulit ng local finance, 'no. Nagregular kolehiyo na ako sa, diyan sa Makati, yung International Academy of Management and Economics, then I graduated, tapos nakursunadahan ko yung pag-aaral, then enroll ako sa ano, sa law school, sa Arellano, I was accepted. I'm about to go to my tertiary, third year, bigla 'ko nahalal na vice mayor.

Toni: A, so, habang nasa public office kayo, sinasabay niyo yung pag-aaral.

Isko: Aral ako nang aral. That's why kung mapapansin mo, modesty aside, nung sumokpa 'ko sa pulitika, may show-show pa 'ko, tapos nung nakita ko na yung value nung academe o academic background, I dropped everything in showbiz, so focus lang ako sa public service, then trying to equip myself of all the things that is necessary. One time, sumulat sa akin ang US Embassy through US State Department, 'no, that I was chosen to be sent to Washington under the IVLP, kasi sabi, 'We would like to congratulate you that you were chosen to be sent to IVLP,' and sabi ko, 'Weng, sabihin mo diyan sa embahada, nagkamali sila ng address. Padadala mo 'ko sa Amerika, hina-hina ko mag-Ingles. Ansama-sama ng grammar ko.' Nung tinanggap ko 'yon, that changes everything. 'De eskuwela 'ko, sambuwan mahigit ako sa Estados Unids, tapos 'yon, I'd heard that Senator Kiko Pangilinan went to JFK school of Government. Sabi ko, 'Pa'no kaya mag-apply do'n?' Then niresearch ko, 'Ay, nag-ooffer sila ng executive program.' For a short period of time, you can go there and, you know, grab the opportunity to learn something. One night, beta ko sa esmi, nasa kama kami, lalaptop ako, tinitira ko yung application. Yung una, yung first page, madali lang e - name, address, o, andali sagutin. Sabi ko, 'Mapeperfect ko yata 'tong exam na 'to.' Second page, essay. 

Toni: English? Patay.

Isko: Well, e, yung asawa ko, Lasalista. E, madaling-araw na yun e. Sabi ko talagang tukod na 'ko. Tuyot na tuyot na 'ko. Sabi ko, 'E, Mommy, tulungan mo nga ako. Kulang pa ako e, kasi eto yung gusto kong sabihin...' Then nung nakaka-250 words na ako, wala, sinubmit ko na lang. Sabi ko, 'If I failed, nobody will know; my wife, me, and the director,' but wala rin naman mawawala sa akin, then fortunately, a week after, I receive an email from Harvard University. Nakalagay, 'Dear Mr. Domagoso, we would like to welcome you to JFK School of Government.' Then I went further, keep on challenging myself, sagaran. O, sabi nila, the best university daw is Oxford University. O, 'di sinubukan ko rin. Nag-offer sa 'yo yung Saïd Business School, nag-offer din ng program, oo, so nadali ko rin 'yon, tapos I went back to Harvard. 

Toni: 'Pag gusto mo talaga 'no, 'pag gusto, may paraan, 'pag gusto mo talagang matuto.

Isko: If you value it, but if you think it differently, like, you know, this is all about prestige and power, and some privileges...

Toni: Title.

Isko: Title. Ako, may mga kilala akong tao, madami nang pera e. E, gusto na lang, titulo e, 'di ba? Depende talaga, depende on your perspective. Totoo yung 'pag gusto, maraming paraan. Isipin mo, basurero lang ako, naging mayor pa 'ko ng Maynila. Lahat ng masasakit na salita, akusasyon, pandurog ng pagkatao, matitikman mo, kaya lang, you know, I have learned. Winston Churchill, he said that you don't throw stones to every dogs that bark. Focus on something. Get to the goal or objective, especially in a dark room. You will never see the light to the end of the tunnel if you just stay there. Kailangan mong kumapa. You have to try, then after, at the end of the tunnel, there is a light waiting for you. 

Toni: Ang galing po ng story niyo, 'no, na kaya niyong baguhin ang buhay niyo, 'di ba? Hindi importante kung sa'n kayo galing. Ang importante, kung paano niyo gagawan ng paraan yung sarili niyong life.

Isko: Yes. It's good to achieve so many things, materially, o whatever a man may need, but it doesn't mean you're going to be happy. 

Toni: What makes you happy po ngayon?

Isko: Oh, when you say, 'Thank you.' 'Yorme, TY ah!' Oo. O, 'di yun ang baterya mo. Music to your ears yun e, na a, may tinamaan kang buhay, oo. The pain, the recognition, the laurels, at the end of the day, it's the people who will ano, appreciate it. 

Toni: Lagi niyo pong sinasabi 'yon na hindi niyo makakalimutan kung sa'n kayo nagmula. In fact, I think, yung may interview po kayo na may painting kayo na...

Isko: Oo, basurero. 

Toni: Sa bahay niyo?

Isko: Yes. Bago ka lalabas ng pintuan, nasa nanka, makikita mo yung pader, may painting na nagtutulak ako ng kariton. May bago pa 'yon, yung ganito, sculpture. Pagbaba mo nung hagdanan ko, nandun sa last step, nandodoon yung batang nagtutulak ng kariton, to remind you of something, materials around you, that reminds you of who you are.

Toni: And where you came from.

Isko: And where you came from. You have to look back, where you came from, kaya ako, wala akong stiff neck. 

Toni: Lagi kayong nakalingong gano'n, so dun kayo nanggaling, ang tanong ngayon, sa'n papunta si Yorme?

Isko: Ay, let the natural course of nature.

Toni: Sabi niyo po kanina, you value the trust, yung pagmamahal ng mga tao sa inyo. Pa'no po kung 'pag nagkaro'n sila ng clamor for you to run for a higher office, the highest position in the land, the President of the Philippines?

Isko: Ang mahighest dito sa, ano, tower. Just to be fair with you, fair, lahat ng pulitiko, 'pag sinawsaw na yung paa sa...

Toni: Swimming pool.

Isko: Sa swimming pool ng pulitika, ang maximum goal niyan, Presidency. Career growth 'yon, 'di ba?

Toni: The highest position in the land.

Isko: Exactly. The dangerous thing that we'll do in the next coming months is to politicize the situation, but ako kasi, there is time for that, and I will be honest to the people and be fair, at the very least, by saying it on the right time. Today, o, mauna na kayo. Atat kayo e. Sige.

Toni: How long do you see yourself being in public service po?

Isko: O, pagkadating ko, tantiya ko, sana, pagdating ko ng singkwenta, pahinga na 'ko.

Toni: Forty-six lang po kayo so in four years po yun.

Isko: O, e, mga within that range. I've been working since ten years old. Kumbaga, sa makina ng kotse, pang-overhaul na 'ko. Gastadong-gastado na 'ko. There is a point that I have learned with great leaders. They know when to stop. I have never dream of being a mayor of Manila. As I have said repeatedly, the only way for me to have a comfortable living is maging seaman. Para naman maging seaman, kailangang mag-aral. Without it, hindi ka magiging seaman. O, puwede ka namang hindi nag-aral, magiging seaman ka, o, seamandurukot nga lang. 

Toni: Pero hindi niyo po ginawa 'yon?

Isko: No, no.

Toni: Dahil nga takot kayo sa nanay niyo. Ang ganda po ng story niyo, habang nakikinig ako sa inyo, na parang puwede kang magplano at mangarap sa buhay mo pero kung ano yung will ng Diyos para sa 'yo...

Isko: Ah, definitely.

Toni: Yun ang mangyayari, dahil hindi niyo naman po pinangarap mag-artista. Hindi niyo pinangarap maging mayor, pero nandito kayo ngayon. 

Isko: Oo nga, 'no? Akalain mo, kailangang mamatay yung kapitbahay ko para madiscover ako, at mabago buhay ko? 'Di ba, I mean, what a way to...

Toni: Yung pagkamatay niya, yung pagkabuhay ng inyong bagong career.

Isko: Bagong career. Exactly, oo. What are the chances? God has so many ways in, you know, 'Anak, o,' O, 'yan, nakaganun, 'di ba, nakaganun sa 'yo, 'di ba? 'O, ayan o.' O, ayan ang ano sa iyo ng Diyos. 'Di ba parang... Kaya I'm always grateful to God, and I'm afraid that, you know, basta, takot lang ako sa Kanya. 'Yon ang importante.

28 December 2021

i smell something of the past. 
reminds me of something sad, 
something long ago. a bit blurry, 
a bit far away from me. 

makes me want to return to your arms, 
to the smell of your cheeks, of your hair, 
as you bat your lashes thinking 
of something you want to hear, or see, 
or sometimes always of food. 

you never ran out of things to make me tell you 
as i always ran out of breath; 
for when you had always been near me, 
how am i supposed to forget about everything, 
out of everything that you had said to me, 
and i, done towards you as my love, 
how come the world never, 
have wanted, became us. 

we did run out of time, 
and nobody did tell us how this fuckery goes, 
and that everything planned won't ever come to, 
why didn't we just stay... 
with that something of our present, 
never minding the ticks and tones, 
we could've just lain bones to bones, 
breath on breath, my nose on your breasts, 
as if each kiss was meant to slow down time, 
each kiss, we begged against everything, 
against being normal again, against pain, 
against... oh i don't know, just fucking please, 
i don't want to mess things up again for me. 

making mortal things last seems stupid 
yet i still try to everyday. i know why i shouldn't 
yet i still fuck it up, somehow, 
and again and again, 
perfectly aware, not giving a shit, 
making this whole load of bull 
the existence that only makes sense. 
i have familiarized myself with nothing 
but agony and anxiety, and i know that 
i won't be calm as much 
if nothing else goes wrong, 
and yet this smell, this smell of the past, 
your smell, at least, 
was this one thing that had always been right.

21 December 2021

Medyo kumakalma na yata yung puso ko pero maya't maya ka pa ring sumasagi sa aking isipan. Titigil ang mundo kong saglit tapos tuloy na ulit sa ginagawa. Minsan mapapangising matulin, maaalala ang iyong ngiti, iyong mga mata sa akin, tapos, tapos na ulit. Gumagaang saglit ang aking pakiramdam sa ilang mga segundo. Naaalala kita. Iniisip din kung naaalala mo ako. Parang hindi naman din siguro, tapos, mababasa ng luha ang aking mga mata, habang iniisip muli ang iyong mga mata.

Parang mabilis lang na nangyari ang lahat, pero nagiging magpakailanman na ang pagbaon sa akin. Umuukit lalong pailalim sa tuwi-tuwinang sasagi ka sa aking isipan. Ano ba itong aking nararamdaman. Paano bang ang senyas ng saya ay may dala sa aking dalamhati? Nag-aalala ako minsan kung nasa katinuan pa ba ako. Hindi bale na lang siguro, basta't nagagawa at naiintindihan ko pa ang aking mga gusto. May mga gusto rin akong hindi ko pa yata maaabot, makikita, kahit malampasan. Kung matatagpuan kitang muli, bahala na ang mga daraanan sa hinaharap.

Pagbaba, hindi ko na maalala kung bakit wala yung iba nating mga kasabay pauwi. Malayo ang lalakarin mula sa opisina. Nakakawala ng pagod kapag tapos na ang trabaho. Manilaw na ang mga liwanag sa kalsada. Tiningnan kong muli ang aking phone, tapos tiningnan kita. Alam mong kinakabahan ako. Nanatili muna tayong tahimik. Sa paglalakad, unti-unting lumalakas ang yapak ng ating mga talampakan sa semento. Dumaraan na sa gawing kaliwa ang mga sasakyang pauwi na rin siguro. 

Bahala na lamang ang lahat, para sa lahat ng lalabas sa aking isipan, sa aking bibig. Ayos na ring pinakinggan mo ako. Huminay ang tibok ng aking puso. Kasingkalma ng buwang pinagtawanan lamang ang pagtatapat ng aking pag-ibig sa iyo. 

14 December 2021

Ipaalala mong muli sa akin ang mga gabing mayroong libreng puyat at pagkain. Kalam ng init ng cup noodles, iniabot at muntikan pang kagatan na tsokolate, hati tayo, mainit na magkakaibang kape. Titila-tilagpik, pati pang mga papitik na antok, kamot, tingin muli sa orasan, higang kaunti sabay balik ng ating mga likod sa wastong kinalalagyan. Sisilipin kitang malayo sa aking isipan, iniisip kung iniisip mo rin ako. Ano kayang masarap na pagkain mamaya? Mabibilhan kaya kita? Mabango iyon lalo na kung umaga at wala pang masyadong nakikigulong mga ulo, mapagtanong, mapagkunwari... matapos lang ang ilang oras na pagbabatian.

Marami ka na kayang natapos? Ako ay 'di ko na rin masabi. Hindi ko rin naman kasi nabibilang. Tuloy lang sa paggawa, tuloy lamang ako sa pag-iisip. Iba-iba ang naririnig ko nang mga mungkahi kung dapat pa ba o tama na. Minabuti kong magpatigil pa noon, ayon lamang din sa iyong kagustuhan, iyon pala, marami ka nga rin palang iba-ibang kagustuhan, kagustuhan. Hati kami, sa musika ng iyong mga mata, sa lambing ng iyong labi, sa kislap ng iyong katarayan. Nangungulila akong tulala sa iyong mga pag-irap, sabay ngiting pahabol ngunit pilit pang inililihim sa akin, ang mga lihim mo sa akin...

Mayroon din namang inilihim mula sa iyo ngunit dumaan din ang ilang mga tag-ulang walang payong, tag-araw kasama ang mga ulap, pakikisabay ng kapeng nag-iisa lamang na timpla, paulit-ulit hanggang sa ako ay makabuo na sana, napasaan ba ang aking mga nabuo, na para sa iyo lamang, para sa iyong kawalan, pagbabagong magpagulantang sa iyo at magdulot ng mga luhang dumadaloy sa nakangiti mong wagas na mga pisngi. Nasaan na ba napunta ang lahat ng akin, lahat ng aking pasa 'yo lamang, ikaw lamang palagi ang takbuhan ng aking isip, ng lahat ng aking ipong tamis, tipong 'di na makakalaya pa mula sa 'yo.

Ikaw lamang ang paborito kong paano kung. Ngayo'y tanungin mo 'kong muli tungkol sa aking mga hinayang.

07 December 2021

Bigla-bigla ka na lamang sumandal sa akin, papalapit. Lalong bumilis ang pagtibok ng puso ko. Unti-unti mong idinikit ang gilid ng noo mo sa akin. Sabay ngiti. Hindi ko alam kung anong susunod na mangyayari pero gusto ko na itong mangyari. Inuntog mong mahinay ang iyong noo pagtapos ay dumulas nang bahagya, ngiting muli. Lumayo kang bahagya sa akin, at bumalik kang muli. Nagtagpo ang ating mga paningin ngunit madali kong iniliko ang akin. Nahihiya pa rin ako, lalong kumabog ang sa aking dibdib. Ibinalik mo ang iyong noo, ang iyong pisngi, sabay... halik. Humalik akong may pag-ibig sa aking mga labi, sa ating pag-ibig, sa pag-ibig ng ating mga labi. Matagal kitang dinamdam, matagal kitang hinintay. Naghiwalay nang maaga ang ating mga pagngiti, sabay balik sa iyong pisngi, ng iyong mga labi, sa aking pisngi. Nagbago ang aking pagtibok subalit ayaw ko nang tumigil pa. Ramdam ko ang iyong saya 'pagkat bakas sa iyong mga kumpas na iyo lamang ako.

Dumilat akong bigla, dinapuan ng lungkot. May mangilang butil ng luha ang tumakas sa aking mga mata. Pinunasan kong agaran matapos yumakap sa aking unan. Pumikit nang muli. Nasaan ka na? Nasaan ka na?

Tumambad kang muli sa akin, hawak ang aking kanang kamay, hila-hila ang aking sarili. Sumusunod lamang ako sa 'yo. May tuwa sa iyong boses maski pang nakatalikod ka sa akin at hindi ko nauunawaan ang iyong boses. Tumigil tayo sa paglalakad, lumingon ka't nginitian ako nang may pag-ibig, pag-ibig na iyo lang, na iyo lamang ako. Inaya mo akong maupo. Tumabi ka sa akin at bumalik na naman ang kaba sa aking dibdib. Ihinimlay mo ang iyong pisngi sa aking balikat. Napansin kong umangat ang iyong kamay sabay hila sa aking baba, sa aking pisngi. Halik. At isa pa, at isa pang muli sa aking labi, tungong ating mga labi. Iyo lamang ako, oo, iyo lamang ang aking pag-ibig. Kuliglig at alitaptap na lamang ang natirang pumalintabi sa atin. May binanggit ang iyong boses na hindi ko pa rin naintindihan ngunit alam kong masaya ka sa akin, sa atin.

Dumilat akong muli, at muling yakap na kay higpit sa aking unan.

28 November 2021

May kung anong umaga ang nananalaytay sa iyong mukha. Nakagisnan ko na yatang ngumiti sa iyong mga ngiti sa tuwing gigising na lamang ako, maski pang maulan, kulimlim, ginaw ng air con, ilaw ng cell phone na kapapatay lang ng alarm. Ayaw mo ring bumangon, ayaw kong pang magising. Ayaw ko pang lumayo sa nakakagisnan na natin.

Kahit pa mabigat sa paggising ang katawan, walang dudang ikaw lamang ang hinahanap kong gaan, sa aking dibdib, sa aking mga pisnging iyong-iyo lamang. Bayaan ko na sana lahat ng gusto ko, ng isipan kong mapagkamalan. Gusto ko lang ang mga gusto ko, at gusto ko lamang na mahiga muna rito. Paamoy ngang muli ng pisngi mo.

Pasensya ka na, at ayaw mo nga palang humingi pa ako ng pasensya. Hindi mo rin matantya kung ano na itong grabeng hindi mo na maintindihan kung nangyayari at mangyayari pa nga ba. Ayaw pahablot ng mga segundong paisa-isang nangingirot sa ating mga pusong baka hanggang ngayon na lamang magtagpo, bilang din namang bilang ang lahat ng naibilang na natin sa ating mga buhay, mga damahin ng damdamin.

Mahirap isiping lahat din ay matuto dapat na magpaalam. Pinag-eensayo na tayong ngayon ng panahon, sa uulitin, sa nakagisnang kalilimutan din naman. Doon din naman hahantong sa malayong papalapit nang papalapit. May kutyang agad na kakasat sa ating paggising, at wala nang iba pang ganitong mauulit na umaga.

21 November 2021

Mensahe sa bangungot, papalaging pagpapaalala, o paratiang naaalala na lamang talaga. Lamang ang dilaw, abo, langit na pangumpisal. May dilag kung luluhang muli ang langit ngunit kay tagal pa ring hinihintay. Madalas ay nakasakay, madalas na kinakabahang mahuli at hindi na umabot. Madalas ay hindi nakakapaghanda sa hindi rin maisakatuparan sa isip. Mayroong butas sa dibdib ukol sa hindi pa rin natatapos na nakatago sa dilim. Mag-aabang sa susunod na dyip, mayroong ibang taong magpapara, pero ni walang nakakakita kung ano na nga ba ang susunod na daraanan, kung nasaan na ba ako, kung nasaan pa ba ako, at kung sino nga naman ako.

Ang guwardya ay paulit-ulit na nagbabagu-bago ng isip. Minsan ay kilala niya ako, minsan, hindi ko rin siya kilala. Ipinagbabadya sa aking isipan na dapat akong makapasok at makaakyat sa ikalawang palapag, kung saan naroon ang mga lumang aklat, sa loob ng lumang silid-aklatan. Hindi ko rin kilala ang naiwang tagapagbantay. Unti-unting lumalabo, napupundi ang luntiang liwanag ng mga bumbilya. Maya-maya'y may naghahanap sa akin na maestro at tinatanong kung nakaligo na ba ako.

Padabog siyang umaakyat sa hagdan at ako nama'y madaling naghanap ng masisidlan. Pumasok ako sa loob ng aparador maski pang alam kong alam niyang iyon na lamang ang tanging taguan. Nawala ang dagundong ng kanyang bawat pag-akyat, tumigil na rin ang pamamawis ng aking noo at mga pisngi. Napasandal ako sa mga damit na nakasampay, sabit sa loob. Napapikit, naisip kung paanong makalalabas sa pinilit kong pasukin.

Mayroong nabasag na salamin sa may kalayuan. Pagbukas ko ng pinto'y maghahapon na at sa may 'di kalayuang gusali'y sunud-sunod na ang paglabas ng mga mag-aaral. Mukhang mahuhuli na naman ako.

14 November 2021

on snail mail's valentine (album), a pseudo-review

Hindi pa nasapit ang Nobyembre, sabik na sabik na akong mapakinggan kang muli - at hindi yung pagbalik sa may tumal nang nakaraan kundi sa bagong ikaw, sa iyong bagong pagkana, sa iyong gitara, ng iyong may lambing na boses, sa aking pusong may ngatal para sa lambing ng iyong boses.

Sa unang kinig ay tumipo ang pagkabahalang mukhang mayroong pagbabago mula sa iyo. At kung dahil ay inasahan naman, para akong napasasayang muli ng tsokolateng ngayon ko lamang ding natitikman. Para akong dinadala sa ibang lugar na pamilyar pa rin naman sa akin, dapat. Ibang-iba ang iyong boses mula sa nauna mo nang pasadya. May bahid mula rito, ngunit may senyas ding makabago.

Ang iyong pag-awit ay lalong pumaanyaya, may lagkit ng halika at kailanman, may haplos pang tila may galit pa rin sa pag-ibig kahit na paulit-ulit pa ring magbabalik. Bawat halik sa aking tainga'y tangay-tangay ako sa hindi na sana matatapos pang paglalayag. Pinaibig mong muli ako sa 'yo, nang ilang libong beses pa. Napagtanto kong sa kabila ng lahat ng paninibagong ito, na hindi pa pala talaga kita kilala noon, na ang lahat ng paglalahad ng iyong buong sarili, buong-buo, ay siyang bumalandra't bumayaan, walang sinisino dahil kuntento sa sarili.

Ang pag-ibig ay sagrado, pag-ibig nang hindi mag-iibang sino, kundi kahit nang yumuyurak at nagpapakilala ng ibang ikaw, ikaw at ikaw pa rin mismo ang totoong umiikaw. Ang iyong paggigitara'y pumatok pa rin sa aking puso. Tipong may hatid pa ring hanep, holy shit, ano 'tong nangyayari sa akin? Hindi ko kailanmang naintindihan lahat ngunit ako at ikaw lamang din ang aking tinanggap, sa aking puso, nang buong-buo.

May pagsasanibang todo tama ang timpla, parang gin at pomelo sa hapon, sigarilyo at ash tray na mamaya-mayang babasagin ng hindi may-ari, parang iyong pag-awit sa akin gabi-gabi, pinapaubaya ko na lamang sa iyo ang aking bawat bilang, bawat paghinga, iyo na (muna) ako.

Bakas pa ri't umuukit ang iyong pagkamakata. Bawat linya pa'y ibinulalas nang masking may pabagu-bagong tiyempo't uliran, sakla-saklaw ang pagdidikit-dikit ng lahat ng itinumbas na danas. Walang halong kemikal, hindi naman talaga mapanganib. Ang pag-ibig na totoo ay walang sinusunod na batas ngunit nasa may pangyaring landas. Iniaayon na lang kung sino at ano ang mangyayari, ang mayayari.

Bawat awitin ay may tinding pagpapaalala ukol sa 'di na maipaliliwanag pang kalungkutan, pagpapahalagang muli sa mga panahon ng pagsasarili, at ang lubos na nais na mayaring muli ng pag-ibig, pagmamahal, nang dahil sa pag-ibig, sa kahit na ano, kahit na sino, 'di wari kung may lungkot o pagkawala sa sarili pang ganap na katotohanan.

My favorite tracks were: Glory, Forever (Sailing), Headlock, and Ben Franklin. Check out their Lush album too, and their EP, Habit.

PS: Mia was especially lovely to listen to, but only if you follow the album's track list order, from start to end. Kind of like how Rogue One (2016) would make sense if you watched the previous Star Wars films in order. 

Maraming salamat, Lindsey Jordan! Maraming salamat, Snail Mail!

07 November 2021

kay a.

naaalala ko pa
nung pumunta ako
roon sa may inyo
para lang mag-inom,
maggitara, kumain
pati ng carbonara;
merong ligaw yata.

hindi ko siya kilala
pero ikaw, kilala ko.

mamayang saglit lang,
may kinig ng tugtugan,
bibili ng beer, tsaka
'di ko na maalala kung
taco pa ba o sisig.
basta 'di carbonara.

nasaan na ba siya?
baka hindi niya na
maabutan ang iyong
may ayang pagkanta.

28 October 2021

Gago, men. This has been fucking haunting me for quite a while now.

Classmate kita dati na kumuha ng bar exam (yata)? Nagpost ka online tungkol sa pagbagsak mo sa nasabing exam. Nagcomment ako nang hindi pa nababasa nang buo yung post mo. Ang nakita ko lang na mga salita ay bar, exam, covid, tsaka pangalan mo. Tapos sunud-sunod din kasi yung mga pumasang tao noong time na yun. But like ikaw na cinommentan ko yung parang naging kakilala ko lang talaga kasi nga naging magkaklase tayo. So, the tanga in me, nagcomment agad ako ng congratulations yata no'n.

Nagreply ka na bumagsak ka.

Tapos putang ina nagpanic na ako hahaha.

Naaalala ko na ipinalusot ko pa nga na congratulations sa iyo kasi sinubukan mo pa rin. Congrats sa hakbang na ito, it's one step towards bla-bla-bla; mga ganung-ganung palusot lang, amidst the pakikiramay at mga nagbasa-talaga-ng-post na comment. Yung comment ko lang yung phony, bastos, walang awa. Dasarv kong mapahiya sa totoo lang. Itinulog ko na muna hanggang sa kinabukasan, dinelete ko na rin 'ata yung comment ko. Ang tanga ko, fuck.

Hindi ko na mabubura yun sa isip ko talaga. Hindi ko rin alam kung anong naging impact sa iyo nun. Ang lala, cyst. Feeling ko anlala ng kasalanan ko na to this very fucking day, sa t'wing naaalala kita, minumura ko yung sarili ko, na antanga-tanga ko. Bakit hindi ako nagbabasa? From that point on, bago ako magcomment, dinadamihan ko na yung mga salitang binabasa ko, kahit na kadalasa'y skim and scan pa rin.

Diyahe, 'tang ina, pero ayun na nga. Anxiety kicks in hard kapag may shineshare akong data at information. Bago rin ako maglike minsan baka kelangan botohan pala kung anong pinakamasarap na sinigang so baka dapat heart react pala. Kailangan ko nang magdahan-dahan sa pagbabasa. Palagi akong nagmamadali. Angry react naman diyan kung binasa mo talaga nang buo 'to. Tapos syempre 'wag mo ipangalandakan sa comments. Madalas akong magpapansin, at sanay nang mapariwara. Pinipigilan ko na rin ang sarili ko na 'wag na masyadong makisawsaw sa mga sinasabi sa Facebook. Kapag kailangan na lang talaga. Tsaka syempre grammar is still not a motherfucking game.

Sorry sa 'yo kung nagcongrats man ako nang 'di oras, 'di wasto. I want you to know na inisip ko talaga na kailangan ko nang magbago matapos ang moment na yun. I am writing this habang ngatog pa rin ang dibdib ko sa anxiety sa t'wing naaalala ko ang aking katangahan. I am sharing this thinking na baka somehow medyo makaluwag sa puso ko? Hindi ko rin alam. Hindi ko alam if this thing will pass. And I am only just talking to myself anyway at the end of the day.

Kumusta ka na sa ngayon? Pumasa ka na ba? I hope the time has come. Sorry ulit.

21 October 2021

Nagising ako nang madaling-araw. Parang meron lang kumalabit, o basta parang may humihila na lang sa kumot ko? Hindi rin malinaw. Madilim pa pati. Pagkagising ko kasi, parang nasa baba na ako ng unan ko? Sa kalahati na lang din ng kumot nakasuot ang katawan ko. Titingnan ko kung meron na naman ba akong katabing aninong nakaupo sa aking paanan, sa aking gilid, sa sulok na malapit sa aking kama. Wala naman. Kahit wala, parang kinakabahan pa rin nga ako. Nakakaulol. Tinatakot ko na naman ang sarili ko.

Parang nakabukas yata yung gripo sa banyo? Umupo na muna ako para luminaw nang kaunti yung pandinig ko. Chineck ko na yung phone ko. Facebook. Scroll. Natatakot pa rin ako. Hindi ko na maalala yung panaginip ko. Sana naalala ko na lang. Parang bukas talaga yung gripo sa banyo. Ayaw kong icheck. Pota. Natatakot akong tingnan? Pero gusto ko rin malaman kung nagsasayang na naman tayo ng tubig. Chineck ko ulit yung Facebook, baka merong memes na nakakatawa. Dalhin ko na lang kaya yung phone ko papunta sa banyo? Hahaha putang ina, hassle.

Bumangon na talaga ako mula sa kama. Tinamad na akong magbukas ng flashlight. Ayoko na, bahala na. Bahala na talaga. Sinugod kong palakad yung banyo, rekta ng kamay sa switch. Pagkaliwanag, wala namang tubig na nalabas sa gripo. Umihi na lang ako. Ang tagal ng wiwi ko. Lumingon ako at baka merong nag-aabang sa likod ko. Baka maihian ko pa siya, or yung sahig. Tapos maglilinis pa ako ng wiwi ko, kadiri. Tiningnan ko yung linya ng wiwi ko habang papalakas nang papalakas yung ishinooshoot ko sa bowl. Ang tagal. 'Tang inang iced tea 'yon. Lingon ulit, baka may nakangiti na sa aking babae na nakaitim na damit tapos gulu-gulo buhok. 'Tang ina, 'di ako makawiwi nang matiwasay potang inang utak 'to woo!! Matagal pa ba?? Nakakailang tulak na yung buong etits at bayag ko parang andami pa ring laman?? Lingon ulet, baka biglang may kumalabit sa batok ko putang ina tapos hihingahan ako sa batok kadiri na ewan na please matapos ka na umihi parang awa mo na.

Natapos din. Chineck ko uli yung gripong mukhang okay naman. Tinesting ko sa utak ko yung ruta pabalik sa kama kasi tatakbuhin ko malamang. Baka biglang may humablot sa akin pagkasara ko ng 1-2-3 GO!! Wala nang anu-ano. Medyo maalingasaw na rin kaya hindi na ako nagkumot. Pero baka nga naman may kadiring mga kamay na buto't balat na biglang humablot sa mga paa ko sabay hila sa akin. Ayokong sumigaw nang madaling-araw. Kahit na alam kong magigising naman yung mga kasama ko kapag sumigaw ako. Parang meron akong pekeng tapang para matulog 'pag may isang kasama pa ako na gising.

Nagbukas na lang ulit ako ng phone. Wala na. Pumikit na lang ako. Bahala na kung merong nakatingin sa akin sa may sulok. Kung merong papalapit nang papalapit mula sa banyo. Kung merong hahablot sa aking mga paa.

Parang nakabukas yung gripo sa banyo.

14 October 2021

Mayroong mga bago. Lahat sila ay nandirito sa ibaba. Nagawa na ang lunan dahil lang sa malaking pagdagdag sa tulin. Rumekta ito sa pagkitil sa dambuhalang suliraning naghatid naman ng magagandang biyaya para sa karapat-dapat naman na pangkat. Iyon lamang, palaging mayroong tuluy-tuloy, at 'di na matatapos nang pagpili kung sino talaga ang nararapat.

Ang ating ilalim ay nasasailalim sa pinakaayaw na mga pagsugod, pag-atake. Kinakailangang maging mabilis, at maya-maya'y maaari nang magamit ang pinakamalakas na kapangyarihan. May pagkonsidera sa pagprotekta sa mangilang mga kasama, kasabay ng tunay na kabuuan ng loob para masilip ang nasa may ibabawan.

Punit na punit, paunti-unti, ngunit may kasiguraduhan, ang salapi'y naiipon nang naiipon hanggang sa umabot sa puntong perpekto nang pumalag. Magtatago sa anino ng mga puno, aninag lamang ng kaliliit na nilalang. Mapalibutan man ng maraming pumapalag din, mahirap pa ring matibag ang lamang sa banta. Iaakyat ang lupong natulak, ngunit magiging handa pa rin sa pagkawala ng kontrol. Mapapatahimik, kakalampagin, may matitirang kudlit sa tunggalian at magkakaroon ng pagdutdot na bigla-bigla na lamang mauudlot.

At dahil doon, matatapos sa sunud-sunod na pagkamatay. Maiisip ng mga nasa tanggulang gilid na nagsisitawanan lamang, hinding-hindi makakapaniwala na ang pamilit buhayin ang sarili at mabuhay ang siyang dapat na ilaan sa nag-iisang buhay para mapalitan ang mga bago.

07 October 2021

Let me try this again.

I cannot feel happy anymore. My self does not want to cooperate with what might be every last minute of my hands and eyes trying to slurp tiny inches of life. It is difficult just letting myself think of how to even begin from waking up early, making my bed, oh, my fucking bed, yes. Did you know that bestfriends do not seem to be the best at all specifically when your body gets tired of all these nasty sub-collections of I don't knows and how do Is but just because everything in their lives mimic something of someone to prove of how close gods can be, it is very, calmly very irritating to admit that somehow, I am still alive.

There is this lack of being which by the way, is sort of always manipulating my hours of mundanely mushing trivial tasks, making me stand still at the very same toll as I wait for everyday finale. Such habits train my thoughts into giving up temporarily on questioning daily existence. However, stupidity tends to attract distractions with which to debuff and counter, thus distracts distractions. Overcast skies sometimes negate fleeting feels of affection on baby ducks and dogs. Coffee and sleep do not work anymore. My scalp feels wet and sad, and I do not feel that I care so much that I let my cores trash-talk me for not having sufficient wards on the map. 

Smoking cigarettes is right now a fucking blink away.

As I exhale a breath of anger towards my friends, my mind would burst-flood my flow with wits of patience and quietness, inevitably leading me into this marsh pond, swallowing me whole while I sip on my next followings. Another exhale would be relaxing but a reminder that all of my jests have come back to me, and will always be my sudden anxiety.

28 September 2021

'Di ko na magawang maging masaya. Hindi ko na maramdaman. Hindi ko na alam kung anong nangyayari, o paanong nangyayari 'to. Saan ba 'to nanggaling? Matatapos pa ba? Hindi rin alam kung paanong nagsimula, o kung saan pang huhugutin ang aking sarili. Pagod na akong mapagod, takot nang magsalita. At sa tuwing may hahanaping pampalubag, saka darating pang may ibang sakuna sa pag-iisip. 

Maraming beses kong kinakausap ang aking sarili sa pang-araw-araw na pangangamote. Nakailang palibot na ako sa bawat eskinita ng aking isipan. Kilala ko na ang ibang ako, kilala na rin ang mga hindi ko pa naibubulalas. May mga estanteng kakaiba pero hindi kakaiba sa kanila. Ang ako na may paniniwala sa iba, maaaring maniwala sa iba kinabukasan. Sa lahat ng aking nakatagpo at nakausap, walang may iisang may pakialam.

Paano nga ba akong nag-umpisang mawalan na ng pakialam?

Hindi ko na magawa pang sumaya, ngumiti sa iilang mga marka. Alam kong ako lang 'to, at ako lang din ang may sala. Alam kong marami akong sala, alam ko ring may mga nagawa ako. Alam ko ring may mga magagawa pa ako, at alam kong may magagawa pa ako. Hindi ko ito inuulit, may pag-akmang hindi pagsuyod. Alam ko sa sarili kong may magkakaiba akong paglunsod sa mga iiwanan kong marka, o sa mga markang iniwan sa akin, mga markang naiwan sa akin, mga markang hindi na pipilitin pang maiwaksi, maikalat, manghikayat. Ang lahat ng ako'y hindi mapag-isa 'pagkat silang-sila rin ang may banat sa tuwing may iba, sa tuwing may ako na sisita, sa tuwing ako na may gagalaw, may bahid pa ring may panaklaw sa lahat ng matitirang ako, sa lahat ng matitirang ako. Hindi na bale pang iba, basta't ang iba ay ako pa rin nang ako.

Ako na raw ang bahala, akong wala nang pakialam, akong may hindi na nalalaman kung bakit hindi na masaya ang aking bawat pagbangon sa umaga, bawat pagtiklop ng kumot at sarili. Pagkaiwan ng unan at kama, saka ko lamang inuunawa ang himig na bakit pang aayusin kung magugulo rin naman? Bakit pang kailangang isipin ang hindi na kayang pasukan ng kahit na anong ehemplo pati pato pati panabla. Bakit bang sa tuwing titira na ang tadhana, saka lamang maiibsang ang lahat ay wala na ring pakialam, wala nang ibang nakikita. Sa silbing may tantyang ako ito at ikaw 'yan, lamang lang din ang walang alam.

21 September 2021

I can still almost vaguely remember that one time na pinasukan ng lamok yung tenga ko. Hindi ko na maalala kung aling tenga, basta madaling-araw 'yon. Hindi ko na rin maalala kung bakit gising pa ako, o inabot ako ng kulang na antok. Haplos sa takot na naman siguro ako noon dahil sa hindi ko kinakayang matulog talaga nang mag-isa sa madilim na kuwarto. Pangungunahan ng takot yung isip ko, saka ko na malilimutan yung pagod, yung sakit na mararamdaman bago ayaing managinip. Mabisang panabla nga pala para sa akin ang takot laban sa pagtatapos ng umaga, hanggang sa mag-umaga nang muli.

Malakas gumilas ang ilaw kapag tulog na ang lahat ng kasama mong beings sa bahay. Yung tipong ikaw na lang yung may malay, may umaatikabo pang pagtibok ng pulso. Alam ko sa sarili kong nasa utak ko lang ang lahat pero punyeta talaga e. Humiga na ako habang nag-aabang ng papatay sa akin. Every 15 seconds, chinecheck ko yung pintuan kung magbubukas bigla. Every 2 minutes naman kung baka sakaling may tumawag ng pangalan ko o sitsit man lang sa bintana. Sisilipin ko pang pati yung lumang blinds kahit na maalikabukan pa yung mga daliri ko. Hindi ko rin alam, 'tang ina. Bakit bang alam kong wala naman pero buo talagang magkakaroon, magkakaroon 'yan, bobo.

Pinilit kong pumikit na talaga at hayaan nang malamon ng mga demonyo ng aking isipan. Ang alam ko papahigop na ako't unti-unti nang nawawalan ng mal- bzzzt. Bzzzt. BZZZZT. Madaliang tinanggal ko ang kumot na lumumpia sa akin. Lalong lumamig ang pawis, nadagdagan pati. Tumibok nang abnormal yung takot ko, kakaibang takot, parang lalapnusan ka ng hininga sabay diretsong kaluluwa. BZZZT BZZZT. Inalog ko yung ulo ko, sabay taktak sa sentido. Sinubukang abutin ng daliri ko. Gago, naitulak ko pa nga yata?! BZZZT BZZZT! Teka lang teka lang teka lang. Gigisingin ko na ba yung nanay ko? BZZZZT! Oo, putang ina mo, putang inang buhay 'to. Inaano ba kita? Fucccck!!

Lumabas na ako ng kuwarto. Ginising ko na si Nanay. BZZZZT! Markang-marka sa aking mukha ang panic so natransfer din adjacently yung panic ko sa kanya. Ayos dahil dalawa na kaming natataranta. Sinabi ko na kung anong nangyayar- BZZZZT!! Hindi na ako makapagmura from this point onwards so iniloloob ko na lang ang bawat bulalas. Sinubukan ding dukutin ni Nanay, silipin mula sa aking tenga, pero wala ring palag. BZZZT!! Gusto kong lumuha na ewan kasi inaantok na rin ako. May pasok pa ako kinabukasan. Walang ibang naisip si Nanay kundi dalhin ako sa doktor, emergency.

Lumabas na kami ng bahay, ginaw na ginaw. 'Di ko sure kung papasapit na yung kapaskuhan nito pero wala rin, ewan. Malay mo, kaya maginaw. Anyway, dahil madaling-araw pa rin, walang mga tricycle sa may gate ng subdivision. Buti merong mga guwardyang nagising namin at nahawaan din ng motherfucking panic. Iniradyo na nila sa ibang lupalop ang sitwasyon. BZZZT. BZZZT! Habang naghihintay, ipinataktak nung isang guard yung ulo ko, baka sakaling mahulog or lumabas yung lamok. Ginawa ko naman kasi ewan ko, desperado na rin talaga ako. After siguro ng ilang minutong pagheheadbang, buti na lang may dumating na tricycle.

Lalong guminaw dahil sa pagpapatakbo. Parang 'di lang din naman chill yung lamok sa tenga ko kasi ramdam kong gusto niya na ring makalabas. Tanga ka pala e, bakit ka pala pumasok diyan? Napakabobo. Kung 'di ka ba naman tatanga-ta- BZZZT, BZZZ-BZZ-BZZZTT!!! Medyo nasasanay na ako sa buzz pero 'di ko rin sure kung inaantok na ako't pagod na wala nang pakialam din. Nang makarating sa clinic, sinalubong kami ng nurse at agad na isinalaysay ng nanay ko ang motherfucking situation. Kalmado lang yung nurse. Pinaupo ako at tinutukan ng flashlight yung tenga ko.

Hindi ko na rin, oo, maalala kung anong bullshit na gamot yung pinainom sa akin. Meron din siyang ipinatak sa tenga ko. BZZZT. BZZsst. pzzt. 'Di ko alam kung nalulunod sound effects na yun ng yawa. pzzt. Meron pa rin. Napangiwi na lang talaga ako as in yung ngiwing wala nang pakialam na meron pa ring slight paki kasi nga may pzzt pzzt pa rin. What if manganak siya sa tenga ko? What if mangitlog nang marami? What if magpiyesta yung lamok family sa loob ng tenga ko? Paggising ko ba bukas, patay na ako? I mean, 'di na ba ako magigising bukas kasi pinasok na ng 1 million fuckers yung brain and organs ko? Ngiwing-ngiwi. Kaso pagod na rin ako. 

Matapos magpasalamat sa nurse, bumalik na kami sa nakaantabay na driver. Pagkabalik sa bahay, tinanong at kinamusta akong muli ni Na- pzzt. pzzt pzzt! Meron pa rin po e. Wala na kaming plans B and C so we just hoped na kapag itinulog ko sa ilalim yung tengang may lamok, nakalabas na siya somehow paggising ko. Tinanggap ko nang 'di ako makakapasok kinabukasan. Dahil sa sobrang pagod at antok, maski pang may maya't mayang pzzt! bumubuwiset na lamok sa pandinig ko every 15 seconds dahil sa sobra niyang panic, pzzt! nakatulog pa rin ako.

Kinabukasan, napangiti ako agad dahil naalala ko yung nangyari sa akin nang madaling-araw at wala na akong sa wakas na naririnig pa. Pagbangon ko'y nakita ko sa aking unan ang isang maliit na lamok.

14 September 2021

Nalimutan ko na namang isara yung bintana. Parang marami-rami na namang nakapasok na lamok. Maiirita na naman ako kakakamot ng iiwanan nilang pantal sa magkabila kong binti. Napapagod na talaga ako minsan, kahit ayaw kong madalas aminin. Nakakatakot na minsan magsiwalat ng tunay na nararamdaman sa ngayon dahil marami silang ipapalusot o isusumbat sa mga kaya mo naman gawin. Nakakatakot nang mag-isip nang likas sa loob, nang panatag, nang hindi na iniisip kung tama pa ba ang iniisip. Nakakatakot nang mag-isip ngayon.

Bubuksan ko pa ba yung pamatay ng lamok? Isang oras na lang din naman. Malapit na rin yung oras ko ng pagtulog. Malapit na ring matabunan ng kumot yung magkabila kong binti, tapos malalamigan na naman ako ng pawis hanggang madaling-araw, hanggang kinabukasan. Minsan nagigising pa rin ako nang madaling-araw kahit hindi naman ako nagkape nang hapon o matapos maghapunan. Mamadiliin ko pa minsan yung paghuhugas ng pinggan para lang makapaglaan ng labing minuto sa ibang bagay. Ibang bagay para sa ibang oras. Ibang oras para sa malay naman akong walang kabuluhang mga bagay.

Minsan iniisip ko rin kung may kanya-kanyang kabuluhan tayong iniaatas sa mga bagay na nakakasama natin, sa pang-araw-araw. Araw-araw ko itong katapat. Araw-araw kitang nahahawakan. Araw-araw akong masaya sa 'yo dati. Dati, araw-araw kitang kasama, katabi, kausap ng aking isip. Hindi naman ako natakot sa 'yo kahit kailan, kasi kilala kita, at kilala mo rin ako. Kilala mo rin dapat ako. Hinahayaan mo lang ako, 'pagkat alam mo ang mga kailangan ko. Alam mong kailangan din kita, kahit alam nating pareho na peke lang yung parehong pagkakalingaan at pagkakakailanganan natin sa isa't isa. Kailangan pa bang isipin yun? Minsan hindi ko na rin iniisip.

07 September 2021

Ang sabi ko, otso. Otso pesos ang isa. Bakit ka maglalabas ng siyete pesos lang? Tanga ka ba? Antagal-tagal mo nang ginagago sarili mo, dudukot ka pa rin sa ngayon ng hindi otso? Ulol ka ba? O sadyang inuulol mo lang talaga ako? E kung suntukin kita at iwana't 'di pansinin? Sige nga? Kung sa bagay, pareho naman tayong masama ang ugali, saka kung tutuusin, iisa na lang naman na tayo kahit paminsan-minsan.

Baka sakali lang na magbago akong muli, hinahayaan mo pa rin. Magagalit ako at magagalit ka, pareho tayong magagalit sa pareho nating kasalanan. Ako ang pasimuno, puwedeng ikaw rin ang nag-umpisa. Walang may balak magpaguho subalit handang pareho magpatawad. O siya, siya, gunaw na rin naman ang mundo mo, mundo ko. Magkapanig lamang naman ang sarili nating mundo pero nakikipagsiksikan pa rin pareho ang ating isipan, damdamin, kuru-kuro, galang may pagkaanimal, himpapawid pang-eroplano, ragasang pantren, usok na magulo, pansulasok, at walang makauunawa. Nagmamadaling palagi, pareho pa rin, wala namang dapat na mauna - sabay pa nga yata lagi dapat. At sa kung may pagkakataong may nais sumabat, alam nating parehong walang makakapigil sa alegro.

Saka na ang lahat, saka na ang dulo. Pinakamaigi namang halaga palagi ang gitna, ang punto, ang journey 'ika nga nila. Wika ba ng mga sino 'yan? 'Di naman porke't yatang may nauna nang paaralan, hindi na puwede pang manghikayat? Puwede pa naman siguro. Puwede pa. Hindi naman dapat matakot kung kayang ipaglaban ang isip. Hindi naman maaari ang tulog na lang agaran kapag hindi tumumba sa unang preso. Maraming nanganganib magsara, maagang magtatapos. Kahit may sinumpaan pang kamatayan na makapagpapahaba ng buhay at dagdag charisma na pang-alalay, laging tatandaang nakakaburat lang sumagip ng bangkay.

Kaya sige, sige, bunutin mo nang ulit sa susunod yung siyete pesos, at hindi na akong magrereklamo nga pala. Paumanhin.