Those Goddamn Eye Zombies

Mahalaga ang panitikan sa pagsisiwalat ng katotohanan. Ang malikhaing akdang Patayin sa Indak si Anastasha ni Vladimier Gonzales ay isang kuwelang spin-off ng horror movie na Patayin sa Sindak si Barbara gamit ang mga matang zombie bilang mga nakatatakot na kalabang humahabol sa mga bidang niloloko lang ng isang malaking napakamakapangyarihang ideolohiya – ang kulturang mall. Nakatatawa minsan, kadalasa’y seryoso. Ang pagpapakilalang bulag ng mga nakakikita naman, ang pagtingin sa mga buhay bilang mga patay, ang pagsira sa ideal na ang mall ay isang masayahing lugar tungo sa isang masalimuot na lugar na maraming zombie ang naghahatian, nag-iinggitan at nag-aagawan para sa walang kabuluhang premyo, ang makikita sa kuwento. Sa huli’y kahit na gaano pa man kabukas ang malalaking mata natin, maging kritikal man tayo o hindi, mahihirapan ang ating katawang umiwas sa mga isinisiwalat na kapahamakan ng mall. Wala na tayong takas.

ANG HINDI MAPIPIGILANG PANDEDEHUMANISA NG MALL

           

Ang maikling kuwentong Patayin sa Indak si Anastasha ni Vladimeir Bautista Gonzales ay isang malikhaing akdang maraming tinatalakay na usaping nakapaloob sa kulturang popular. Nariyan ang video games, dramedy (drama + comedy) films/novels, lalung-lalo na ang kulturang mall – partikular sa mga danas ng mga empleyado ng establisyamentong nagpapalaganap ng mabiswal at mapang-akit na ideolohiya. Hinuhubog ng ideolohiyang ito ang mga malay at hindi malay na pag-iisip ng mga tauhan na nagdidikta sa kanila ng kanilang mga nais na mangyari at gawin. Ang ideolohiyang ito’y hindi mapipigilang kumalat sa napakalawak na espasyo, makasira ng buhay ng isang tao’t makapagpagastos pa sa walang mga katuturang bagay, na mas malala pa kaysa sa ikalawa. Sinisira ng door-to-door shopping (partikular na trabaho ni Preciouse, babaeng bida sa akda), isang bahagi ng sub-kontraktuwalisasyon at kulturang mall, ang isang tao – sinisira sa pamamagitan ng pandehumanisa sa kanya - pagbuo ng isang alien mula sa may buhay sanang tao para lamang manggalugad na tila isang zombie’t gumawa ng mga paulit-ulit na routine.

Buod

Nagsimula ang kuwento nang iaabot na ni Preciouse ang kanyang berdeng supot na naglalaman ng bunga ng kanyang pag-iikot-ikot at pagkakatuk-katok sa bawat bahay para magbenta ng kung anu-anong produktong nais ng consumer, sa isang higanteng matang elektronikong nagngangalang Anastasha. Matapos maibigay sa kanyang panginoon ang alay ay binagtas nang makauwi ni Preciouse, sakay ng isang jeep, kung saan niya makikilala si Robin, ang lalaking bida. Maiisnatchan si Preciouse ng berdeng supot na walang laman na kung saan tutulungan naman siya ni Robin na tulad ng isang action star. Matapos ang mistulang heroic act ay inihatid na ni Robin si Preciouse para sa hindi delikadong pag-uwi. Nang makauwi naman na si Robin, napanaginipan niya ang kanyang inang matagal nang nawawala. Kinabukasa’y mapapaisip si Preciouse nang malalim tungkol sa dahilan ng kanyang mga ginagawa at ginawa ni Robin para sa kanya, habang si Robin nama’y pilit na kinakalimutan ang kanyang inang nawawala sa pamamagitan ng paglalaro, pagkalikot sa computer at paglabas ng bahay matapos ang unang dalawa. Muling magkakatagpo ang dalawa sa 7-Eleven kung saa’y mas matagal silang magkakausap at mahahantong sa pag-uwi sa apartment ni Robin. Hindi na inalala ni Preciouse ang kanyang daily schedule para sa pagkakataong ito dahil sa kasiyahang dulot ng pagsasama nila ni Robin at pagsayaw sa Dance Revo na nakakabit sa PlayStation. Sila’y nakatulog sa sobrang pagod na dala ng pagsasaya ngunit nagising sa paghahanap ng tatlong ahente pa ni Anastasha na mayroong isang malaking bilog na mata bilang kanilang ulo – binabawi na nila si Preciouse. Maraming kinalaban si Robin na mala-action star ulit hanggang sa makarating sila sa SM Fairview kung saan nila huling pinaindak ang kanilang mga sarili gamit ang Dance Revolution machine at tuluyang magapi ang large eye-head zombies ni Anastasha. Maraming liwanag at kapaguran ang nangyari kung kaya’t muling nagising na lamang sina Robin at Preciouse na pagod na pagod at may ngiti sa kanilang mga mata. Ngunit sa huling bahagi ng kuwento’y muling lumiwanag nang berde ang mga mata ni Preciouse habang siya’y hindi na nakaririnig sa kanilang pinag-uusapan ni Robin.

~

Si Anastasha ang pinakamakapangyarihan sa buong kuwento. Inilalarawan siya bilang elektroniko at nakasasanib sa iba’t ibang bahagi ng sari-saring bagay sa kahit saang lugar na ninanais niya. Siya’y isang higanteng mata, o maraming mga mata kung halimbawa’y sasanib siya sa maraming poste ng ilaw, o mga telebisyon sa isang appliance store. Maaaring basahing ang pagiging isang mata ng pinakamakapangyarihang tauhan sa akda ang makapagsasabing ang mga taong namamalakad o pinuno ng sub-kontraktuwalisasyon at produkto ng mall ay siyang nagbabantay sa lahat ng maaaring igalaw ng kanyang mga ahente. Kung nakikita nila ang lahat ng maaaring gawin ng kanilang empleyado, napakakatiting lamang ng mga maaaring kalayaan ng mga mala-robot na katulad ni Preciouse. Kung tutuusin, maraming mga security camera sa mga department store na nagbabantay hindi lamang sa mga galaw ng malilikot na kamay ng ilang mga customer kundi sa mga kilos ng kanilang mga empleyado. Mayroon lamang silang mga oras ng pagpapahinga sapagkat tuluy-tuloy ang paglabas-masok ng mga consumer sa kani-kanilang mga poste. Tsamba kung oras ng maraming walang tao o kainan, o maaaring matsambahang kung kailan magbabawas sandali’y saka darating ang isang apuradong manang na namimili ng bonggang bag. Kung sakaling magkamali, malamang ay kukuhanin ang atensyon ng nakaposte dapat na robot sa bahagi ng store na iyon – ngunit hindi gamit ang kanyang pangalan. Tulad ng nasa akda, Agent HB-1182 ang tawag ni Anastasha sa kanyang kampong si Preciouse.

Hindi na nga tao ang pagtingin, hindi pa tao ang pagkakakilanlan. Nabubura na lamang sa isang iglap na pagtawag ni Anastasha sa kanyang empleyado ang lahat ng alaalang makatao, makulay at buhay. Nakadikit sa pangalan ang buhay ng isang tao, o sa kasong ito, ang ikabubuhay, gawain at alaala ng isang tao. Kung HB-1182 na lamang ang itatawag sa bida, hudyat lamang ito ng pagiging trabahador na walang buhay ni Preciouse ngunit kung kanyang ngalan ang gagamitin, lubhang malaki o buong pagkatao niya ang nagagamit para sa pagkakakilanlan.

Muntik nang maging taong muli si Preciouse. Sa kalakhan ng akda, madalas siyang nagmimistulang walang buhay – parang isang robot lamang na sinususian araw-araw, parang isang alien na walang ibang susundin kundi ang iniutos sa kanya ng mga tao sa binibisitang planeta. Mayroong oras si Preciouse – mayroong routine. Binanggit sa akda na alas dose ang paghaharap nilang muli ng kanyang panginoon – si Anastasha. Kung mayroong routine, ibig sabihi’y paulit-ulit na lamang ang ginagawa ni Preciouse. Mayroong oras ng pagtratrabaho, pagkain, at paglapit muli kay Anastasha. Maaaring ganito siya araw-araw. Masasanay ang kanyang katawan sa walang kabuluhang mga gawain. Hindi makabuluhan sapagkat hindi na nalilinang ang iba pang mga kakanyahan ni Preciouse, bilang isang tao – taong may talento at angking kahusayang maaaring matuklasan sa iba’t ibang paggawa.

Ayon kay Tolentino, kritikal ang mga edad na pumapasok sa mga ganitong uri ng trabaho sapagkat sa mga panahong (edad) pinagpapasa-pasahan ang kabataang ito sa iba’t ibang nakasisira sa pagkataong gawain, nawawaldas ang mga oras na disin sana’y nagagamit nila sa pagpapaunlad ng mga mas makabuluhan, o sa usaping ‘to’y, makakabuluhan talagang pang mga kakayahan (2004).

Sayang ang pag-iisip at imahinasyon kung hindi nagagamit. Kung hindi magagamit, hindi malilinang. Kung hindi magagamit, mawawalan ng saysay ang pagiging tao ng isang tao. Kung hindi magagamit, mananatiling robot ang isang taong paulit-ulit at iisa lamang ang ginagawa.

Ayon pa kay Tolentino, noong mga panahong isinulat niya ang Kulturang Mall (2004), sa loob ng dalawang taon, tumaas na nang halos 40 percent ang bilang ng labor sub-contracting at higit sa kalahati ng bahagdang ito’y nasa Metro Manila pa. Indikasyon daw ito ng pagdami at pagkalat ng labor sub-contracting.

Paano pa ngayong 2014?

Malawakan at makapangyarihan ang pananakop ng ganitong uri ng ideolohiya. Maraming nabubulag sa mga ipinakikita ng mall bilang mga kokonsumohin ng maraming tao. Kung mas maraming bibili at nadaragdagan pa, kinakailangan din ng mas maraming empleyadong maaaring magdoor-to-door para sa mas madaliang pagkalat ng impormasyon at mabilisang transaksyon. Ngunit sa kabila ng lahat ng pagpapagod na ginawa ni Preciouse sa loob ng isang buong araw, napakaliit pa rin ng nakukuha niya o halos wala pa nga siyang nakukuha matapos ang minutong mag-uulat na siya ng kalagayan kay Anastasha. Ayon sa akda, mabilis na hinihigop ni Anastasha ang laman ng kanyang berdeng supot, na bunga ng isang araw ng pagbisi-bisita sa mga bahay-bahay, isang araw ng pagkukunwaring pagbebenta. Malaki at kritikal na bahagi na nga ang inaagaw ng ganoong trabaho sa mga tao, ang lahat pa ng benepisyo at kita ay napupunta pa sa may-ari o nagpapalakad. Napakahirap isiping  ganito na lamang ang sinasapit ng ilan sa mga walang kakayahang makapagkolehiyo at nauuwi na lamang ng sapilitang pagtratrabaho para sa malalaking establisyamento kahit na malay silang nadadaya sila nang napakalaki – hindi lamang ng dayang pinansyal ngunit ng dayang pagkatao.

Mula sa akda, mahihinuhang malay naman si Preciouse sa nangyayari sa kanyang sarili kahit na nagmimistulan na siyang robot sa kawalang-kabuluhan ng kanyang ginagawa (siguro’y makabuluhang kaunti na lamang kung ito na lang ang tanging solusyon para sa kanyang ikabubuhay):

“Habang nakatayo’t hawak ang mga walang lamang supot ng Anastasha, pinag-iisipan ko kung bakit may mga nilalang na gaya kong pinagkakakitaan ng mga simpleng karapatan tulad ng pagkakaroon ng sariling pangalan, ng sariling pagkakakilanlan.”

Sa mga panahong habang iniisip ito ni Preciouse, nakaramdam si Anastasha kung kaya’t sumanib siya sa isa sa mga ilaw ng posteng malapit sa kinatatayuan ng kanyang empleyado. Napaghahalataang ayaw ng mas makapangyarihang nag-iisip ang kanyang mga empleyado. Ayaw niyang malaman nilang mali talaga siya. Ayaw niyang matapos ang walang pakundangang kamaliang nagmumukhang masaya at malinis sa paningin ng karamihan. Agad-agad, tinatakot, para mapanatili ang kapangyarihan. Basag na basag ang maraming karapatang makatao tulad ng kalayaan at kakilanlan.

Binabanggit ni Tolentino na ang diin ay nasa nangingibabaw na kapangyarihan, at pag-aakalang walang kakayahang humubog ng sariling pagpapasya (2004). Si Anastasha ang nangingibabaw na kapangyarihan at si Preciouse naman ang hindi makapagpasya sa simula. Sa bandang gitna ng naratibo, makikitang nakahugot ng kakaunting kapangyarihan si Preciouse para hindi sumunod kay Anastasha, habang kasama niya si Robin. Hindi nananatiling nasa may kapangyarihan (o may mas malakas na kapangyarihan) ang pagpapasya. Nakapagpapasya rin, kahit panumandali ang sumasailalim. Idinidikta na lamang ng mga produkto ng mall kung ano ang mayroon ka dapat hanggang sa maisip mo nang iyon talaga ang kailangan mo hanggang sa iyon na ang hahanapin-hanapin mo. Ang ganitong bagay ay isiniwalat sa bahagi ng akda kung saan umamin si Preciouse sa tunay na laman ng kanyang berdeng supot ng Anastasha – Wala, kundi kung anong gustong makita ng sisilip. Ngunit kahit na malay ang mamimili sa kanyang mga needs at wants, sumusulpot pa rin ang mga maigsing segundo ng pagpapasya sa pagkonsumo ng kanyang utak at pitaka.

         

   Ngunit mas maraming pagkakataong hindi tao si Preciouse. Isang halimbawa nito ay noong hinablot ng isang lalaki sa kanyang sinasakyang jeep pauwi ang kanyang berdeng supot ng Anastasha, na wala namang laman. Ayon sa paglalarawan ni Robin sa kanyang isip, tila halos ikamatay na raw ni Preciouse ang walang lamang bag na mawawala sa kanya. Dalawa lamang ang nakikita kong implikasyon nito. Una, ang medyo litaw na dahilan ay mukhang iyon na lamang ang trabaho ni Preciouse. Kahit na medyo alam niya nang hindi na siya tao sa kanyang pang-araw-araw na gawain sa ilalim ni Anastasha, hindi pa rin siya umaalis. O (ikalawa), ang mga produktong kinokonsumo ng karamihan ng mga tao sa mall ay halos mga hindi ganoong kamakabuluhang kagamitan ngunit mahal. Iyong tipong bibili para lamang masabi sa sarili at sa mga makakikitang “mayroon akong nabibili sa mall na hindi niyo naman kayang bilhin” ngunit hindi naman talagang kailangan sa buhay. Nakapagseset na ng status symbol ang pagpasok sa mall, ng pagkakakilanlan, ng pekeng pagkakakilanlan. Kung anuman ang iuuwi kong supot mula sa mall, iyon ang tiyak na makapagpapakilala sa akin para sa mga taong makakasalamuha ko pauwi. Hindi na ganoong kahalaga kahit na walang halaga ang aking bitbit na pinagkagastusan ko ng malaking halaga basta’t makita nila ang halaga ng tatak ng aking supot.

          

  Sinasabi ni Tolentino na nakasalalay sa kontrol ng biswalidad ang pagtatanghal ng liberal na demokratikong sabjek – para tayo mahikayat pumanig, mapabili, at kumonsumo ng iba’t ibang serbisyo at produkto, kabilang dito ang politikal na paniniwala (2004).

        

    Kontrolado ng mga patalastas ang pagkokondisyon sa utak ng mga tao. Sila ang nagpapakilala ng kanilang (consumer) mga pagkakakilanlan. Hanggat maaari’y natatamaan ang sentimental at/o emosyunal na bahagi na pagkatao ng target kung kaya’t madali ring lumaki ang dami nila. Matingkad sa kuwento ang tagline ng Anastasha na “Everybody loves Anastasha!” Nakakalat ito sa mga patalastas at supot na dala-dala sa tuwing mamimili. Sa may bandang dulo ng akda’y halos buong village ay humahabol kina Robin at Preciouse. Ibig sabihi’y ganoon na lamang kalaki ang populasyon ng mga tumatangkilik o kaya’y ang bisa ng isang epektibong pekeng slogan.

        

    Ayon pa ulit kay Tolentino, ang tumatangkilik sa mall ay gumagamit ng mga kalakaran tungo sa paglikha ng isang kakat’wang pagkatao. Hindi normal ang karanasan sa mall, pero nagiging ideal ito ng pagsisiwalat ng aktwal na karanasan (2004).

          

  Nagiging kakat’wa sa umpisa ang maraming nahuhumaling, ngunit sa huli’y ang mga akademikong kritikal na lamang ang makapapansin sa kanila dahil sa lubos na kapangyarihan ng pagpapakilala ng pagkakaroon ng pekeng pagkatao, mula sa mga pekeng kagamitan para magmukhang nanggaling sa isang pekeng lugar at nakauunawa ng mga pekeng bagay.

           

 Isa pa’y umamin si Preciouse sa may bandang dulo ng akda na ang tanging laman ng berdeng supot ng Anastasha ay isang berdeng materyal lang na may hypnosis mechanism. Ayon sa kanya, kung anuman ang nais na makitang bag, sapatos, o laruan ng tumitingin, makikita niya. Isa na namang pambubulag na estratehiya ng mga mall. Sa kanila pa lamang na mga biswal na patalastas, ipinakikita lamang ng apat na sulok ng larawang kuha ng camera ang mga gusto lamang nilang ipakita, o mga maaaring magustuhan ng kokonsumo ng kanilang produkto. Hindi napapansin ng biktima na maraming nakatago sa kanyang katotohanan o kaya nama’y inaakit lamang siya sa isang bagay na hindi naman dapat mahalaga para sa kanya. Mapanlinlang ang karamihan sa mga ganito ngunit marami pa rin ang nahuhulog, tulad na lamang ng tagline ng SM na “We’ve got it all for you!” Pansinin ang salitang ALL sa pangungusap. Hindi ba’t mahihikayat ka nang makapasok sa mall ni Henry Sy niyan (kung iaassume na marunong ka namang makaunawa ng Ingles)? Pagpasok mo nama’y makikita mo ang halos lahat ng maaari mong mabili, kahit na mayroon ka lamang isang tiyak na bibilhin. Sikat na sikat na ang mapanligaw na struktura ng mall kung kaya’t maaaring mapamahal ka pa sa iyong pagpasok dahil sa isang bibilhin mong bagay (kasi nga nahikayat kang mayroon ng lahat ang SM) ngunit marami ka pang madaraanang lugar na makapanghihinayang sa’yo kung hindi mo rin naman bibilhin. Maaari ring nahihiya kang magwindowshop LANG kung kaya naman bibili ka pa rin ng item, para ano ulit? Para magpakilala ng “sarili” sa mga madaraanan ng supot, ng “sariling pagkatao.”

          

  May katapusan naman pala kung sakali ang ganitong buhay ni Preciouse dahil nga sa kontratang anim na buwan. Ngunit dahil hindi tao ang pagkakakilanlan sa kanya ni Anastasha, wala rin itong pakialam kung siya’y mawawala. Kakat’wang may sa precious ang ngalan ng bida ngunit ang kanyang halaga’y hindi nakaaambag sa kanya mismong sariling buhay. Ang kanyang halaga ay nasa kanyang araw-araw na pag-uulit-ulit ng ‘di makataong gawain sa ilalim ng ‘di makataong trabaho at bossing na walang tunay na pagtanaw ng halaga. Hanggat maaari’y walang nag-eestablisa ng emosyunal na relasyon sa pagitan ng empleyado at may-kapangyarihan. Iniiwasan ang pagkakaroon ng pagtatagal ng mga empleyado nang hindi lumaki ang kanilang mga suweldo’t hindi mabawasan ang kitang babalik sa mga may-ari:

            “...sa loob ng ilang linggo ay mabubuo ang aking limang buwan ng paninilbihan, at posibleng maglaho ako parang bula...”

           

Hindi lamang si Preciouse ang biktima ng pandedehumanisa ng kapit ni Anastasha kundi pati na rin lahat ng mga kumokonsumo ng kanyang mga produkto:

            “...Ang mga pugot na ulo, ang napakaraming mga pugot na ulo! Lahat sila’y humihingi ng tulong! Si Dr. Constantino, si Mrs. Piocos, lahat ng biktima ni Panginoong Anastasha, ako, ang aking pugot na ulo...”

Wala ang ulo. Walang matitirang sensory facility. Hindi na makararamdam ang mga taong ito’t madali na silang makokontrol ni Anastasha. Maraming nabubulag sa mga gawain ng mall. Maraming nawawalan ng saysay sa buhay ni ng kulay sa kani-kanilang buhay. Nagmumukhang mga patay na buhay ang mga taga-sunod ng konsumerismo at kapitalismo ng kulturang mall. Nakatutuwa ring isiping sa pagiging dominante ng kulay berde bilang pagdikit nito sa maraming bagay kay Anastasha – ang kanyang kapangyarihan, ang kanyang kuryente, ang kanyang supot, ang materyal sa kanyang supot, ang dagat na pinaglalanguyan ng mga pugot na ulo, nakalilikha lamang ng mga taong patay naman ang loob kahit na sa totoong buhay’y madalas na ikinakabit ang kulay berde sa buhay na mga bagay tulad ng dahon, go ng stoplight, etc. Mga patay na robot o alien ang nabubuhay sa enerhiyang berde ni Anastasha.

Hindi mabubuhay ang mga robot na ito kung wala si Anastasha. Hindi rin naman lalakas ang kapangyarihan ni Anastasha kung hindi rin naman dahil sa kanyang mga empleyado:

“Inililipat niya [Anastasha] ang kanyang mga kapangyarihan sa mga ahente, at bilang kapalit ay nagbabalik naman ng enerhiya ang mga ahente sa kanya.”

Ngunit hindi naman sinasabi ng ganitong pahayag na walang talo sa kanya. Siyempre, talo pa rin si Preciouse. Magmukha mang give-and-take relationship ang pagkakasabi ng ganitong pahayag mula sa akda, nandiyan pa rin ang hindi pagkakapantay ng benepisyo o natatanggap ng dalawa mula sa kanilang mga benta. Oo na’t sabihin na nating kung si Anastasha ang may-ari at pinuno, malamang, sa kanya ang mas malaking hati, kahit pa pagsama-samahin ang suweldo ng kanyang mga ahente ngunit sa kabila ng lahat ng mga ito, hindi na pinansyal na estado ang kailangang pag-usapan. Kung papalitan natin si Anastasha bilang isang tao ring may boses ng pagkontrol sa mga nangyayari sa paligid ng kanyang mga produkto at tauhan, ang paulit-ulit lamang na paghahati-hati ng trabaho sa pamamagitan ng pag-uutos ay ibang-iba ang epekto sa mga taong araw-araw na kinakaharap ang masalimuot na pagkausap sa maraming kumokonsumo, pagpapakilala ng produkto, ang pagdinig sa numerong ngalan habang walang ibang inisip kung saang bahay siyang susunod na dadaan.

          

  Ayon pa kay Tolentino, ang kartograpiya ng karanasan sa kulturang popular ang ang tatalakay sa naturalisasyon ng mga dating (effect) sa kulturang ‘di lamang tinatangkilik kundi nilikha na rin para kumita ang iilan (2004).

Nagiging natural sa mga paningin ng tao ang ideal na espasyo, konsumerismo, at dehumanisasyon ng kulturang mall. Kahit na paulit-ulit ang nangyayaring pagsira sa buhay ng tao, bulag na tatanggapin pa rin ng karamihan o kaya’y walang malay na tatanggap na lamang ng tatanggap ang mga tao dahil sa kung ‘di man sila kaapektado ng mga polisiyang ipinapatupad, hindi rin naman talaga nila mapapansin. Ikaw ba namang mabigyan ng trabaho sa isang malamig at malawak na lugar (kahit na contractual pa ‘yan!) sa panahon ngayon ng kahirapan sa mataas na edukasyon at kababaan ng employment rate, aatras ka pa ba? Maaaring dala na rin ng kahirapan sa buhay kung kaya’t ipinipilit ang sarili sa nakapagpapababang mga gawain.

Para kay Tolentino, ang kulturang popular ay bahagi ng mas malaking usapin ng kultura o pagbuo ng kamalayan batay sa mga institusyong politikal, pang-ekonomiya at ideolohikal. At ang kamalayan ay bahagi ng diskursong pangkapangyarihan – ano ang pinaghahari bilang normal at unibersal ng namamayaning kaayusan, at ano ang ginagawang transformasyon ng mga puwersa mula sa ibaba (2004).

Ibig sabihin, mayroong dati, mayroong luma, mayroong dating maayos. Kung darating sa buhay ng mga tao ang mall, tulad ng pagdating ng trabaho kay Preciouse, magkakaroon ng malaking pagbabago sa kani-kanilang buhay na sa pagdating ng panahon, ang magiging kapalit ng dati, luma at maayos na yayakapin at titingnang normal ng karamihan sa mga taong apektado.

Apektado nga ang marami’t kahit na alam ng nakararami na hindi natural ang loob ng isang mall, nagmimistulang mas maaliwalas pa ito sa espasyo ng labas nito. Binobola ng ideal na espasyong ito ang kamalayan ng taong nasa loob na wala siya sa labas kaya walang bahid ng pagkakriminal o kakaiba sa mga nakikitang ibinebenta sa kanya. Mayroong pagbabagong-anyo ng norm. Mayroon ding transformasyon ng taste o kamalayan ng isang tao. Tulad ng mga apektado ng kapangyarihan ni Anastasha sa akda, ang mga tao’y nagkaroon na lamang ng isang malaking mata bilang kanilang ulo – isang malaking maugat na mata.

Mata ang hitsura o pagkakakilala natin kay Anastasha bilang elektronikong nakakakabit sa iba’t ibang bagay. Naging mga matang zombie rin ang mga alagad ni Anastasha. Ayon kay Tolentino, ang mata ang primordial na documentor ng nakaraan at simultaneous na record ng kasalukuyan. Ang mata rin daw, sa lahat ng sensory facilities, ang nakapagpapatanghal sa identidad ng tao (2004).

Mahalaga ang pagtingin sa kulturang mall. Dito nakasalalay ang pagiging mabisa ng isang biswal na patalastas. Maaari ring nakikita ang tagline nila na “Everybody loves Anastasha!” na nakasulat sa bawat supot na berde, na bitbit-bitbit ng mga namimiling naglalakad pauwi at baka sakaling makasalubong ng maraming tao. Ang pagtingin din ay ginagamit sa pagbabantay sa mga empleyado. May mga matang nakaantabay sa kanilang oras na nalalabi at kalagayan ng kanilang trabaho. Ngunit sa kabila ng kalakhan ng pagdidiin ng malalaking mata ng mga taong apektado ng kulturang mall, nakatutuwang isiping sila pa pala ang mas higit na hindi nakakikita. Walang katiyakan ang silbi ng espasyo ng mall dahil sa dinami-dami at nakaliligaw na mga espasyong nakapaloob pa rito, na nakadisenyong iligaw ang “maller” kahit na siya mismo, bilang nakakikitang nilalang, ang nagdala (kahit sub-conciously) ng kanyang sarili sa loob nito o kung saan man siyang lugar sa kasalukuyang magmo-mall.

Kahit naman ganito’y mayroon ding mga pagkakataong paunti-unting tumitiwalag si Preciouse sa hindi pagiging isang tao. Bilang dagdag sa naunang halimbawang nagbibigay kamalayan kay Preciouse bilang isang taong nag-iisip (Habang nakatayo’t hawak ang mga walang lamang supot ng Anastasha...), naaalala niya rin paminsan-minsan na dati-rati, siya’y tao:

“Hindi ako ipinanganak bilang isang ahente ni Anastasha. Tao ako, oo, minsa’y naging tao ako.”

“Hiniling kong hindi sana mabasa ng Panginoon ang laman ng isip ko. Na may laman ang isip ko,...”

Maaaring sabihing tanggap na ni Preciouse sa kasalukuyang hindi siya tao sa pagtratrabaho sa ilalim ni Anastasha ngunit magandang bagay pang ‘di niya nakalilimutan ang kanyang nakaraan. Nagmumukhang kapit sa patalim ang ganitong mga uri ng sitwasyong maaari ring makitang litaw sa ating lipunang kinabibilangan din ng mga nagtratrabaho sa mall. Alam niyang balang araw, anim na buwan pa man o mas mabilis pa, may pag-asa pa ring makabalik sa sariling pagkatao kahit na nabawasan na ito sa loob ng isang panahon ng pagsira sa maraming bahagi o esensya ng pagiging isang tunay na tao – na taong may buhay at kulay ang paligid. Ang paglabang ito ay nakita rin sa may bandang huling bahagi ng akda kung saan napagdesisyunan nina Preciouse at Robin na tapusin na ang huling laban sa mga large-eyed zombie ni Anastasha sa pag-indak gamit ang Dance Revolution machine sa Quantum ng SM Fairview. Sa dulo’y umindak sila tungo sa tagumpay gamit ang Dance Revo machine – ang pag-indak, ang pag-ibig nilang dalawa ni Robin, ang nagpanatiling buhay (makikita sa akda na simula noong makilala ni Preciouse si Robin, mas napadalas pa ang pag-iisip ng ahente hanggang sa hindi na ito sumunod sa kanyang karawang schedule para sa kanyang kinilalang panginoon) at malay kay Preciouse. Paulit-ulit niyang isinigaw ang kanyang pangalan, hindi lamang para maipaalalang muli sa sarili na siya’y isang taong may pagkakakilanlan, ngunit ang pagbabalik-kilala sa sariling may buhay at nakaiindak ang makatatalo sa kapangyarihan ni Anastasha.

Maaaring labanan ang pandedehumanisa ni Anastasha o ng kahit anupamang katulad na makapangyarihang ideolohiya sa pamamagitan ng pagiging malikhain. Samakatuwid, kailanganang paganahin ang utak, ang sariling imahinasyon. Mapapansin namang ang paulit-ulit na paggawa ng isang bagay ay nakapagtatanggal na ng kabuluhan sa gawain iyon lalo pa’t nililimitahan lamang nito ang ating sariling kakayahan at kahusayan. Ang isang tunay na buhay na tao’y nakapag-iisip nang malaya at kritikal, at hindi lamang namomroblema ng iisang bagay habang dumadaan ang isang araw sa harap ng kanyang pagiging buhay.

Subalit sa huli’y manunumbalik pa rin sa negatibong sarili si Preciouse:

“Nagsimula akong magsalita, ngunit walang tinig na lumabas mula sa aking bibig. Nagsasalita si Robin pero wala akong naririnig. Unti-unting lumalabo ang paningin ko, natatabunan ng luntiang liwanag.

Nagising ako’t nadiskubreng malayo pa sa pagwawakas ang aming kuwento.”

Kahit na makailang balik pa si Preciouse sa taong pagmamalay, mahihirapan pa rin siyang makabalik sa wasto. Mayroong tinatawag si Rolando Tolentino na paradox ng nostalgia na nagsasabing sa pag-igting ng pagnanasang makabalik, lalo namang nabubura ang alaala ng pinagmulan (2004). Mababasa mula sa itaas ang luntiang kulay, indikasyon ng pagbabalik ng kapangyarihan ni Anastasha. Kahit na gaano pa man ang tao’y kamalay sa isang bagay, tulad ng malalaking kamalian ng mall, gagamit at gagamit, papasok at papasok pa rin siya rito. Hinding-hindi niya mapipigilan ang sayang naidudulot ng mga produkto sa mall na idinudulot nito sa kanya. Patuloy niya itong babalik-balikan kahit na makailang-ulit pang isiwalat sa kanya ng kung sinu-sinong kilusan sa akademya o simpleng pag-iisip ng pang-aabuso ng mall sa kanya. Makapangyarihan ang buhay ng berdeng kapangyarihan ng mall, kahit na unti-unti nito tayong isa-isang pinapatay.

Nawawala na ang esensya ng pagiging tao ng isang tao, sa oras na madikitan na siya ng mall. Nawawalan na siya ng kakayahang mag-isip, kahit na gaano pa man niyang isipin ang bawat pagkakamaling isinisiwalat sa kanya, ni gaano pa man kasambulat sa mukha ang narmamataan niya sa tuwing mababasa niya ang papel na ito. Nawawala ang kakayahang mamili, kung alin pa ba ang tama at mali. Marami nang ipinakikitang tama at mali. Nawawala na ang pagkakongkreto ng reyalidad. Panay ideal na lamang ang ipinakikita sa biktima, kung saan iyon din ang kanyang hinahanap. Nawawala sa kanyang paningin ang tunay na hitsura ng reyalidad, ng kanyang reyalidad, at ang lahat ng ito’y mahihirapan siyang labanan. Babalik at babalik pa rin siya sa mall.

Kay daling malinlang ang mata ng biktima. Ipinakikita sa kanya kung anu-ano nga ba ang tama at mali, kahit na mabigyan pa siya ng iba’t ibang bersyon nito. Sa isang pagkakataon, maaaring ipinadadaan ito ng mall sa kanyang mga patalastas kagaya ng billboard. Nariyan ang mga phinotoshop na mga katawan ng kung sinu-sinong modelo kung kaya naman maraming nahuhumaling sa pagpapapayat. Nawawalan ng kakayahang maniwala sa kanyang sarili ang tao dahil sa mga isineset ngang ideyal na katawan ng mga patalastas na ito. Kung lahat na lang ng tao, nagagalit kapag sinabihan ng, “Mataba,” nawawala rin ang reyalidad sa kanyang iba-iba naman talaga lahat ng tao. Nabubulag siya sa katotohanang pinipilit ng mall na ipakitang bumubuo siya (ang mall) ng isang ideyal na populasyong ang lahat ng tao’y mapapayat, walang ibang ginawa kundi ang magpakasosyal at gumastos nang malaki para lamang maging “tama.”

Ilan pang dagdag sa mga kaninang naibigay na halimbawa’y ang pagpapakita sa atin ng mga produktong napakaperpekto sa aspetong biswal nang ipinadaan sa kanilang mga patalastas ngunit nang dumating na sa atin ang aktwal, nanghihinayang na lamang tayo. Ngunit kahit na ganoon, babalik pa rin tayo’t hindi naman talaga nagagalit, sa hindi malaman-lamang dahilan, o sadyang madaling mabulag ang tao basta’t alam niyang galing sa mall, tama ito at astig, kahit na madali siya nitong nilinlang.

Bilang kongkretong halimbawa sa biswal na panlilinlang, nakilala nitong si Benjamin Starr, isang manunulat sa VisualNews.com, ang isang photographer na nagsisiwalat ng katotohanan ng false advertising. Ayon sa isa sa kanyang (Starr) mga artikulo, ang photographer na kanyang tinukoy bilang si Dario D ay nagkaroon ng isang series na pinamagatang Fast Food: Ads. vs. Reality kung saan maingat na pinagtabi’t pinaghambing ng photographer ang kanyang mga kuhang larawan sa mga pinakatanyag na pagkaing fast food, sa mga ginagamit na larawan ng false advertisers. Kitang-kita sa mga larawang kanyang isiniwalat ang malalaking pagkakaiba sa dalawang nasabing panig:

Malakas ang tama ng biswal na kulturang inilalantad ng mall. Minsan, hindi pa natin ito mapapansin, maging sa mga empleyado. Halimbawa na lamang, hindi nakikitang mahirap ang kanilang mga empleyado (kahit na alam naman natin iyon), o hindi ganoon kamasyadong halata dahil sa kanilang mga uniporme. Yung kailangang nakamini-skirt at takong sila. Pare-pareho lamang ang kanilang mga hitsura. Sige, sabihin na nga nating uniporme nga nila iyon, ngunit nagiging bahagi na lamang sila ng isang background na “pangmayaman” at “pansosyal” lamang ang dapat na nakatatapak. May mga taong nakamake-up. May mga taong nakapormal ang suot. Kung ganito na lamang ang makikitang set-up ng mga taong naglalabas-masok sa mall, nauukit na sa kanilang mga isip na magkakaroon sila ng histura o “dating” na mayaman sila. Katulad ng nabanggit kanina sa itaas, nagdadala ng pekeng lakas ng loob at pekeng identidad ang pagpasok at paglabas ng mall. Sariling pagbubura sa kapaligiran at identidad ang nangyayari kung kaya naman marami ang nagsisipuntahan at pabalik-balik sa mall. Para bang ang laking bagay na magmukhang mayaman ng mga tao. Kung patung-patong din naman kasi ang mga paratang sa Pilipinas na sobrang hirap at madumi (na kadalasan, totoo naman), bakit pa magpapakaplastik ang mga tao sa pagpapakaplastik. Bahala nang magmukhang mayaman o mapera.

Hindi lamang mga kostumer ang nawawalan ng pagka-Tao kundi maging ng mga empleyado mismo, tulad na nga ng nababanggit na kanina sa itaas. Ngunit bilang dagdag na rin para sa pagpapalakas ng argumentong pinapaksa at inilalahad, maglalaan pa ang mananaliksik ng ilan pang mga kongkretong halimbawa. Isa na rito ang hindi pagbibigay ng mga karampatang benepisyo para sa mga empleyado. Hindi lamang sa mga mall kundi sa iba pang establisyamento katulad ng gobyerno. Ayon sa isang nakalap na report ng GMA News noong Enero 2013, sinasabi naman daw ng Senado na nagbibigay sila ng mga benepisyo sa kanilang mga empleyado. Ayun nga lang, hindi lahat ng kanilang mga empleyado, nakatatanggap ng mga ito. Ayon pa sa Commission on Audit at base sa binabanggit na balita, malaking pondo ang inilaan para sa mga benepisyong ipinapamigay dapat sa mga empleyado. Kung maraming empleyado ang nagsasabing hindi sila nakatatanggap, edi saan na lamang napupunta ang perang nakarekord sa mga talaan?

Kaugnay nito, ang pelikulang Endo, sa ilalim ng direksyon ni Jade Castro at mga panulat nina Michiko Yamamoto at Raymond Lee, pinatunghayan ng pelikula ang naturang praktika sa Pilipinas kung saan ang mga establisyamento ay tumatanggap ng mga manggagawa sa loob lamang ng tatlo hanggang limang buwan, upang mapayagan silang (mga establisyamento) huwag nang atupagin pa ang mga obligasyong ligal para sa kanilang mga empleyado katulad ng health care, union, social security, at iba pang mga regular na benepisyong nararapat na natatanggap ng isang empleyado. Ang Endo, bilang pamagat, at bilang slang ng “end of contract” o huling araw ng trabaho ay isang pagtingin sa ating lipunang madamot sa pera at walang pakialam sa buhay ng ibang tao. Hindi nagiging tao ang trato sa mga tao kundi mga produkto na lamang na nagmumukhang pinagsasalin-salinan, pinagpapalit-palitan, naglilipat-lipatan. Para bang pinaghihiraman ng napakaraming malalaking makapangyarihan para lang din sa kanilang (mas makapangyarihan) sariling kapakanan. Sila-sila lamang ang nakikinabang, ni walang pakinabang ang lakas-paggawa ng mga empleyado. Nawawalan ng kapangyarihan ang mga empleyado sapagkat kung kailangan din naman nila talaga ng pera, papayag pa rin sila kahit na nakadedehumanisa na ang ginagawa sa kanila ng kanilang mga employer. Sa tagline ng SM na, “We’ve got it all for you,” nagmimistulan na itong, “We’ve got it all from you!” Wala na silang pakialam. Lakas-paggawa na lamang ang natitira sa kanilang mga empleyado kasama ang katiting na kanilang mga suweldo. Ito na lamang ang kanyang pag-aari, ang kanyang lakas-paggawa.

          

  Bilang dagdag pang halimbawa sa pandedehumanisa sa mga empleyado, ayon sa isang artikulong isinulat ni Gemma Garcia para sa Pilipino Star Ngayon (PhilStar.com) nitong Diyembre lamang taong 2013, hindi na raw dapat maglagay pa ng age limit o age requirement ang mga employer sa pagkuha at pag-alis ng mga empleyado. Ito ay nakahain sa House Bill 2416 o Anti-Age Discrimination in Employment Act na isinumite ni Leyte Rep. Lucy Torres-Gomez. Hindi na raw dapat ginagamit na basehan ang edad ng isang taong naghahanap ng trabaho.

Nakakatawa sapagkat nagpapaka-“anti-discrimination” pa itong si Gomez, e lalo lamang niyang tinutulungan ang mga employer na tumalo pa ng mas mahihina pa sa kanila. Yung tipong wala na talagang kapangyarihan. Kung mababa din lang ang employemnt rate at tumataas naman ang poverty rate, hindi hamak na mas malaking populasyon nga ang mabibigyan ng trabaho ng bill ngunit mas malaki ring hati ng populasyon ang matatanggalan ng makabuluhang buhay. Unti-unti nang pinapaslang ang kinabukasan ng kabataang empleyado. Nakikinabang sa ganitong sitwasyon ang estado.

Kontrolado na ng estado ang mga tao. Walang makagagalaw. Maging mahirap man o mayaman, naghahanap ng trabaho o mayroon na. Lahat, nakikita ni Anastasha, at lahat, nakikita si Anastasha. Walang takas, walang tunay na liwanag. May diwa, ngunit walang bakas ng pagtiwalag.

Sanggunian:

Garcia, G. 2013. “Age limit sa empleyado pinapaalis.” Huling kinuha noong Marso 30, 2014 mula sa .             

 Gonzales, V. 2008. “Patayin sa Indak si Anastasha!.” Lagda: Journal ng UP DFPP. ed. (Eugene Evasco. Will Ortiz). Quezon City: DFPP-KAL. pp. 338-357.

Starr, B. 2012. “Fast Food: Advertisements vs. Reality.” Huling kinuha noong Marso 30, 2014 mula sa .

Tolentino, R. 2004. “Sa Loob at Labas ng Mall Kong Sawi / Kaliluha’y Siyang Nangyayaring Hari.” Kulturang Mall. Pasig City: Anvil Publishing, Inc. pp. 1-31.

Tolentino, R. 2004. “Malling, Subcontracting, at Serbisyong Ekonomiya sa SM.” Kulturang Mall. Pasig City: Anvil Publishing, Inc. pp. 32-72.

Youtube.com. 2013. “Benepisyong binibigay sa empleyado sa Senado, ‘di raw natatanggap ng iba pang empleyado ng gobyerno.” GMA News. Huling kinuha noong Marso 30, 2014 mula sa .

Hindi Lang Araw sa Umaga ang Nagpapalakas

Laking pasasalamat ko na naman sa sarili ko dahil sa isang napakagandang aklat ang napili ko para sa huling proyektong ito. Ang koleksyon ni Will P. Ortiz na pinamagatang Bugtong ng Buwan at Iba pang Kuwento ay hindi lamang naging interesante sa akin bilang mambabasa at kritiko ngunit nagbigay ng bago at mas malinaw na lente sa aking mga matang bulag na bulag pa pala sa nangyayari sa mga bata ng Pilipinas.

Hindi lamang iyon kundi hindi na lamang puro Maynilang-batang-lansangan-at-grasa na lamang ang alam ko matapos kong mabasa ang kanyang maiikling kuwento. Ipinaabot niya rin sa kanyang mga mambabasa ang mga naabot niyang iba pang mga karanasan mula sa iba’t ibang panig ng Pilipinas. Napakagandang simulain, kahit na sa Filipino pa rin nakasulat, gumagamit siya ng ilang mga salitang taal sa wika at kulturang kanyang pinaghugutan. Mahalagang ipinakikilala niya ang iba’t ibang mga wikang ito sapagkat sa pamamagitan ng ganitong dagdag sa pagsasalaysay, ipinakikilala na rin ang iba’t ibang kultura sa Pilipinas. Malaking bagay na malaman ng kanyang mga mambabasa, lalo na kung bata pa sila, na maraming uri ng bata sa Pilipinas, at sa mundong kanilang ginagalawan. Maagang mababasag ang kanilang mga isip sa nosyon ng pagsesteryotipo kung kaya’t ang pagpansin sa mayamang kultura ng kanilang bansa ang magandang atupagin na ng kanilang diwa, habang maaga pa. Sa pamamagitan din nito, unti-unting nabubuo ang isip at pagpapahalaga ng mga bata sa kanilang mga sarili. Kapag nalaman na nilang napalilibutan pala sila ng maraming iba’t ibang tao, maiisip din nilang naiiba rin sila sa nakararami. Doon mismo nabubuo ang kanilang identidad. Mahalaga ring makilala agad ng isang bata ang kanyang sarili nang sa gayo’y maaga pa lamang ay napaplano niya na ang kanyang naisin. Pero hindi ko rin naman masasabi iyon nang tapos, kasi nga, bata pa lamang siya. Marami pang maaari mangyari sa mga mura ang edad, ika nga ng nakararami. Ang pagkakaroon lamang ng interes ng isang bata, habang maliit pa siya, ang maaaring magtulak sa kanyang ipagpatuloy ang isang nasimulang bagay tungo sa isang napakaunlad na hinaharap.

Dagdag pa, mula sa pinag-uusapang pagpapakilala ng kulturang Pilipino, hindi nakaligtaan ni Ortiz na ipakilala rin ang mga kuwentong bayan, o sa ilang mga kaso ng mga kuwento, kung paanong tumatakbo ang istorya noon, pati ang pamumuhay noon, maging ang nilalaman ng mga ito. Halimbawa na lamang, sa unang kuwento, Ang Bugtong ng Buwan, mayroong isang diwatang nagkaroon ng karelasyon sa lupa. Nariyan din ang kuwentong Ang Mangingibig sa Bayan ng Perlas kung saan mayroong nangyaring tradisyunal na ligawan ng mga babae at lalaki. Napakaganda ring isinalaysay ni Ortiz ang tungkol sa isang batang babaeng Babaylan sa kuwento niyang pinamagatang Mabaylan. Iba’t ibang klaseng kultura pa rin ang ipinaaalam sa mga batang mambabasa. Maaaring magkaroon sila ng iba’t ibang imahen sa kanilang mga isip kung ano ba ang mga Pilipino noon? Maaaring humantong sila sa pagtatanong kung paano tayong humantong sa ganitong mga pananamit, paniniwala at kultura. Tumutulong sa paghihiraya kasabay ng pagiging palatanong ang mga kuwento sa koleksyon kung kaya’t sa bawat paglipat ng pahina ng isang mambabasa’y hindi lamang magandang aral at isyu ang napupulot niya.

Kung magandang aral at isyu lang din naman ang pag-uusapan, hinding-hindi masasabing malabong nagtagumpay si Ortiz. Bilang sentral na tema ng aking papel, nais ko rin sanang hugutin ito mula mismo sa ginamit na pamagat ng manunulat sa kanyang koleksyon at kung bakit hindi na niya kailangan pang mag-isip ng bago dahil sa saktung-sakto na ang pamagat ng una niyang kuwento, ang Bugtong ng Buwan.

Sa simula pa lamang, sa bahaging introduksyon ng aklat, nilinaw niya na sa kanyang mga mambabasa na ang madalas daw na imahen natin sa mga bata ay walang lakas, nawawala, at laging hinahanap (ix). Naisip ni Ortiz na baguhin ang ganitong mga imahen (ix) kung kaya’t lumikha siya ng mga kuwentong makapagtutulak ng ganitong naisin. Malaking paksain din sa kanyang mga kuwento ang mga manggagawang bata. Muli, hindi ko rin ito inaasahan mula sa isang akdang pambata dahil sa mula pa lamang sa ikalawang kuwento (Hakbang ng Hangal) ay kinilabutan na ako. Una sa lahat, marahas ang nararanasan ng mga manggagawang mas bata pa sa akin. Ikalawa, alam kong nangyayari pa rin ito magpahanggang sa ngayon. Sa simula’y mahirap ituloy ang pagbabasa, pero kinakailangan. Ang pagpapatuloy sa pag-alam sa sitwasyon ng mga batang inagaw, hinuli, dinukot, pinilit, at niloko, unti-unting nakikilala ang mundong matagal nang kilala ng mga mas bata pa sa akin. Kahit na isipin kong nilikha lamang ang mga naratibo sa haraya ni Ortiz, halata pa rin namang base ang lahat ng mga ito sa tunay na mga pangyayari. Hindi ko na tuloy alam kung matatawa ako kasi ako ‘tong iskolar sa panitikan at lipunan ngunit mas alam pa ng mga batang ito kung paano dapat ang yapak sa reyalidad na matagal ko nang kinatatakutan. O malulungkot kasi bakit alam na nila agad ang karahasan ng mundo, ang tunay na karahasan, e mas bata nga sila sa akin. Sa pagpapatuloy ng pagbabasa, tuluyang nalungkot, pero hindi nawalan ng pag-asa. Nalaman din kung bakit mas maaga silang namulat sa akin. Naunawaan din kung bakit marami sila. Naliwanagan din kung bakit may liwanag ng buwan. Naabutan din ako ng liwanag ng buwan.

Ipinakilala sa lahat ng mga pangunahing tauhan ang hirap ng buhay. Iba’t iba ang kanilang mga naranasan kung paano nga ba silang napadpad sa kani-kanilang mga trabaho ngunit magkakahawig din naman ang kalagitnaan ng kanilang pagkaalipin sa paggawa: nahihirapan din sila. Marami sa kanila ang binubugbog ng kanilang mga amo. Maraming hindi nakakakain nang tama – tamang oras, kahit wastong pagkain, wala. Parang hayop na lamang ang turing sa kanila. Mahirap na nga ang trabaho, pinahihirapan pa sila lalo. Mayroon pa ngang mukhang kulungang may rehas ang kuwarto, katulad ng kina Eli at Jay sa kuwentong Hakbang ng Hangal. Marami sa kanila ang pinagtrabaho na humihigpit pa sa kakayahan ng isang bata. Ang mga bata rin ay hindi napakakailaman ang kalusugan, tulad ng sa kaso ng mga bata sa kuwentong Salamangkero kung saan nauulanan sila ng likidong pesticide, na para sana sa mga halaman, na nakapagkukulubot ng kanilang mga balat at nagdudulot pa ng impeksyon. Kapag lumala pa e namamatay ang biktima. Ang lalong masama pa sa sitwasyong ito, ang mga namamatay sa ganitong sanhi ay ipinapatago lamang ng may-ari para walang makitang ebidensya at magpatuloy lamang ang kanilang malaking pagkita ng salapi. Walang pakialam ang mga taong namamahala sa mga manggagawang bata na ito. Tinatanggalan nila ng karapatang pantao lalung-lalo na ng karapatan ng mga bata. Mayroon din sa kanilang hindi pinapayagang magsalita kung hindi lang tungkol sa trabaho ang sasabihin, tulad ng kaso ni Bayan sa kuwentong Ang Mananahi sa Tore. Walang kalayaan, ni saang sitwasyong mapunta. Kulong mula sa labas na mundo ngunit tunay na mundo ang nararanasan. Halos lahat din sila, niloko lang para sa mas magandang kinabukasan daw para sa kanilang mga pamilya. Kinakailangan daw nilang magtrabaho para makatulong sa pagtustos. Marami sa kanila ang binulag, niloko, at kung mabigyang-malay man sila, hindi pinapayagang makaalis. Mayroong pagtakas na nagaganap. Kung hindi man makatakas, at piniling manatili sa hindi makataong pagtatrabaho, ay base na rin sa kanilang pansariling mga desisyon. Maaari rin kasing iyon na lamang ang natatanging paraan para kumita para sa kanilang pamilya nais talaga nilang tulungan. Marahil ay inisip din nilang baka wala na silang mahanap na iba pang oportunidad kundi iyon na lang. Kumikitid na dapat ang kanilang mga pangarap ngunit laking pasasalamat na hindi naman. Kung paulit-ulit lang din naman kasi ang kanilang mga ginagawa na parang mga robot, maaaring hindi na sila humusay pa sa mas marami pa sanang mga gawain. Pero dahil mga bata nga sila, malamang ay tanggap na natin sa klase na masipag pa rin silang magpagana ng imahinasyon.

Nandiyan yung pagtawa ni Eli sa “tumatawang” sirang bota ni Jay (Hakbang ng Hangal). Ang puppy love ni Raya kay Fer (Salamangkero). Ang paninirador ng magkapatid na sina Crispin at Basilyo (Si Crispin at ang Matandang Pilosopo). At ang paghiling ng mga bata, gabi-gabi. Bata pa rin naman talaga sila, hindi iyon maitatanggi. Kahit na mahirap isipin dahil sa mga imahen ng pagkilos, paggawa, at pang-aalipi’t pang-aabuso, natural pa rin sa kanila ang makipaglaro, ang maging masaya, ang mag-isip nang mas maraming bagay pa kaysa sa kanilang mga amo. Ang kanilang kakayahang magpumiglas mula sa pagkakatali ng marahas na trabaho ang kanilang tanging paraan para mabuhay pa’t hindi na magmukhang robot.

Gabi sila pinagpapahinga mula sa kanilang pagkahirap-hirap na trabaho. Bawat batang bida, pagkatapos mapahirapan ang kanilang mga katawa’y hihiga na sa kanilang mga kama’t haharap sa kalangitan. Tititig sa buwan at hihiling ng kung anuman. Ang gabi at ang buwan ang siyang mga bagay na tanging nagbibigay sa kanilang muli ng kanilang mga buhay na inagaw sa kanila. Nabubuhay silang muli kapag gabi na. Nakakatawang kapag umaga naman talaga gising ang maraming tao, maging ang mga batang ito. Ngunit kapag gabi lamang sila muling nakararanas ng paghinga nang maluwag, pag-iisip nang maayos, at maramdaman ang pagiging maaliwalas ng kapayapaan at katahimikan. Kapag umaga kasi, walang silang ibang inaatupad kundi ang maging robot ng kanilang mga boss, o hari, o manloloko. Kapag gabi na, nagiging tao silang muli na nakapag-iisip, gumagana ang imahinasyon, tungo sa kanilang mga pangarap sa buhay. Ayaw rin naman nating matulog kaagad noong mga bata pa tayo, ‘di ba? Gustung-gusto nating gising lang tayo noong mga bata pa tayo kasi ang dami nating gustong gawin. Mas suwerte pa tayo sa kanila kasi, hindi nga naman tayo naging manggagawa. O bilang ako na lang, si Marion, ni hindi ko naranasan ang mga karahasang dinanas ng mga bata sa kuwento. Napakasuwerte ng marami sa atin, kung tutuusin, dahil nahahasa natin ang ating mga talento, at ang ating mga gusto, maraming naaabot. Ang mga bata naman sa kuwento, hindi mapakaling sana’y maggabi na, para makabalik na silang muli sa pagbibigay-pangarap sa kanilang mga sarili. Hindi sila matutulog. Pipiliin nilang manatiling gising para bigyang-halaga pa ang kanilang mga buhay. Katulad na lamang ng bata sa nobelang The Little Prince ni Antoine de Saint-Exupéry kung saan mayroong planetang alam ang munting prinsipeng tauhan na parati niyang pinupuntahan kasi kaya niyang ikutin nang buo agad-agad ang mundong ito. Sa mundong iyon ay paulit-ulit niyang pinapanood ang paglubog ng araw. Ayaw nating natatapos ang araw noong mga bata pa tayo kasi nga, oras na ng pagtulog. Pero hindi, para sa mga bata sa kuwento. Sabik na sabik sila sa paggabi dahil alam nilang nakapagpapahinga pa rin sila kahit magdamag silang gising nang gabi.

Sa unang pagpapakilala sa kanila ng hirap ng buhay, sa pag-usad ng naratibo’y unti-unti din nilang nakikilala ang pag-asa. Ngunit ang pag-asang ito’y hindi iniaabot sa kanila ng kung sinu-sinong tao lamang. Kung dati, mayroong kung sinong kailangang tumulong, kasi nga bata, sa mga kuwento ni Ortiz ay naiiba. Katulad nga ng binanggit kanina sa itaas, gusto niyang basagin ang nosyong mahihina ang mga bata kung kaya’t sa bawat kuwentong kanyang inihain sa koleksyon para sa kanyang mga mambabasa, binibigyan niyang lakas ang batang tauhan na sila mismo ang kailangang magkamit ng kanilang mga gusto, o ng kalayaan, nang hindi humihingi ng malaking tulong mula sa iba. Sila mismo ang nagpapasimula ng mga nararapat gawin. Sila mismo ang nagkakaisip na kumilos na agad mula sa maling sistema. Sila mismo ang gumagawa ng kani-kanilang mga sariling desisyon para makatakas sa karahasang kanilang natatamo. Nasa kanilang mga kamay ang kanilang mga kinabukasan at wala sa iba. Kung tayo nga e pinapaaral pa tayo nang matagal ng ating mga nagtatrabahong magulang, ang mga bata sa kuwento’y nagtatrabaho na hindi lamang para sa kanilang mga sarili kundi para na rin sa kapakanan ng kanilang mga pamilya. Dagdag pa rito, ramdam nila ang pasakit ng hagupit ng reyalidad kung kaya’t maaaring mas bata pa tayo sa kanila. Hawak nila ang kanilang tadhana at hindi ng isang fairy godmother. Mayroon silang mga sariling pag-iisip. Kung inaakala ng kanilang mga amo na naloloko nila ang mga batang kanilang inaalipin dahil sa hindi naman sila tumatakas o kung ano pa man, nagkakamali sila. Ang mga bata ay humihingi ng lakas mula sa paghiling sa liwanag ng buwan, dahil iyon lamang ang tanging oras ng kanilang pahinga. Pahingan sapagkat hindi lamang sa pagod sila kung doon lamang sa mga oras na iyon na nakahihinga nang maayos, na nakahihinga nang buhay.

Mula sa paghiling, pagkausap, at paghingi ng inspirasyon sa liwanag ng buwan ay saka lamang silang muling babalik sa hirap ng kanilang trabaho. Pero alam nilang hindi sila nararapat na manatili roon. Alam din nilang marami pa silang kayang abutin. Alam nilang, bilang mga bata, mayroon din silang mga pangarap. At sila, ang kanilang mga sarili, mismo ang natatanging kongkretong solusyong nakakaya nilang isipin dahil sa malayo ang tulong sa kanilang mga nakikilala. Basag ang kanilang mga nosyon ng superhero. Ni hindi natin masisiguro kung nakapagbasa pa ba sila. Nariyan naman si Iston na nakapagbasa pa ng Bibliya at ang tanging kilala bayani ay si Hesus (Mabalyan). At kahit pa nabigyan sila ng pagkakataong mag-aral, mas pinipili na lang nilang tumulong sa kanilang mga magulang. Mas mabilis nga naman kasi ang pagpasok ng pera. Hindi minsan naiisip na bigyang-pagkakataon ang edukasyon para mas malaki ang balik sa kanilang pamilya, kung sakali mang may mapagtapos ang mga magulang. Pero hindi rin e. Gipit din. Maikli lang siguro ang oras kapag may problemang pinansyal. Bawat oras ng trabaho ay napakalaking bagay para kumita ng salapi. Salapi na lamang ang pinakamalaking problema ng mga batang manggagawa. Kahit na alam nilang nasasaktan sila nang napakarahas at delikado para  sa kanila itutuloy pa rin nila. Sila ang bayani ng kanilang mga sarili at hindi nila kailangan pang makapagbasa ng komiks o makapanood ng pelikula para lamang maunawaan at makita nila sa kanilang mga sarili iyon.

Sa pamamagitan ng mga ito, nabubura na ang pagiging robot zombie ng mga batang manggagawa. Hindi sila namamalagi sa pagkaalipin at pang-aabuso bagkus, sila’y kumakawala. Pinapakawalan nila ang kanilang mga imahinasyon, halimbawa’y pagkausap sa buwan, para lamang makilalang muli ang kanilang mga sarili. Sila na mayroong mga pangalan at sariling mga karanasan. Sila na mga tao rin at nararapat lamang na mamuhay nang maayos katulad ng nakararami sa atin.

Maaari ring hindi namamalayan ng mga bata na nakatatakas na pala sila sa pamamagitan ng paghingi ng hiling at lakas sa liwanag ng buwan. Maaaring hindi rin nila namamalayang inaabuso na pala sila at niloloko lamang pala sila ng mga kumuha sa kanila. Maaaring alam ng mga bata na kailangan nilang mag-isip para hindi na tuluyang maging alipin. Maaaring alam ng mga bata na inaabuso na pala sila ng mga mas makapangyarihan sa kanila dahil sa maaaring tinatakot sila o ayaw na nilang madagdagan pa ang kanilang mga problema. Para bang maaaring sapat na rin para sa kanila ang ganoong buhay basta’t alam nilang nakatutulong sila sa kanilang pamilyang malayo naman sa kanila. Maaaring piniling pilitin na lamang nilang kalimutan ang tama at mali para sa salapi. Kung anuman ang lagay o rason ng mga bata sa mga kuwento ni Ortiz, alam nating lahat, o at least ng mga nakabasa na ng akda, na mahirap umalis sa kanilang mga sitwasyon. Hindi naman talaga ganoon kadaling tumakas sa ganitong mga problema. Unang-una nga, tulad ng nabanggit kanina, maaaring wala nang iba pang oportunidad. Mabuti nang mayroon kaysa sa wala, ika nga. Ikalawa, mahigpit ang mga patakaran. At lalong mas mahirap ang mga kaparusahan kahit sa mga katiting na pagkakamaling magagawa. Malaking bagay ang pagkakaroon ng kamalayan ng isang batang manggagawa para magsimula siyang magplano ng kanyang mga susunod na gagawin sa hinaharap kasi, darating at darating din siya sa puntong magtatanong siya sa mga lakaran ng kanyang pinagtatrabahuhan. Mapagtatanto niya rin mayroong mali. Maliliwanagan din siyang mas marami pa sanang bagay siya na nagagawa.

Nakadikit din sa buwan ang pananaginip ng mga bata. Matapos magmuni-muni ng hinaharap, binabalot din ng antok ang mga bata. Kahit pigilan natin ang ating mga antok, kadalasa’y noong bata pa tayo’y nakatutulog pa rin tayo nang hindi natin napapansin. Ang pagtulog ng mga bata sa kuwento’y mahalagang pansinin sapagkat ito ang kanilang ikalawang anyo ng pagtakas. Sa kanilang mga panaginip, maaaring malaya rin sila. At hindi lamang simpleng panaginip sapagkat kung ating iisipin, panaginip ito ng isang bata, ng isang batang malawak ang imahinasyon. Mayroong kakayahang baguhin ang kanilang mga kasarian, ang kanilang mga karanasan at nakaraan. Mayroong kakayahang bumuo ng sariling mundo, ng sariling pagkatao, na pumili ng kanilang mga gustong ilagay sa kanilang mundong nilikha na para lamang sa kanila at sa kanilang mga kaibigan, na maging malaya. Sa gabi lamang nila nagagawa ito. Sa gabi lamang sila nagkakaroon ng oras makapag-isip nang marami, habang tulog ang matatanda. Ito rin ang mga panahong maaari na silang makapagsalita, kasi nga, tulog ang matatanda. Inuuna nilang makatulog ang matatanda bago sila, hindi katulad ng sa atin na ang matatanda ang nagpapatulog sa atin. Ang mga bata na ngayon ang naghihintay. Binibigyan nila ng pagkakataon ang kanilang mga sarili upang maging kapaki-pakinabang sa kanilang mga sitwasyon, kahit na kathang-isip pa iyan. Kung gaano sila kawalang-kuwenta at mahihina sa paningin ng kanilang mga boss, ganoon din silang bumabawa kung gaano silang kalakas at kahalaga para sa kanilang mga sarili.

Binabaligtad ni Ortiz ang normal na oras dapat ng isang tao, lalung-lalo na mga bata pa sila. Nagtatrabaho nga sila sa umaga, naglalaro naman ang kanilang mga isip kapag gabi. Sila na ang bahala kung anuman ang gusto nilang isipin o gawin, huwag lamang silang mag-ingay. Ang oras ng kanilang pagtatrabaho ay umaga. Ang punto sa kanilang buong buhay na timeline ay pagtatrabaho para sa unang kalahati. Maaaring sa buong buhay na lang, nagtatrabaho na lamang sila. Sa gabi na sila naglalaro, kahit nakahiga na lamang, at nakikipag-usap sa buwan. Dinadaya nila ang mga mas nandaraya pa sa kanila. Ang pandaraya ay para lamang sa kapakanan ng isang partido. Hindi ito madalas nakatutulong sa kalaban.

         

   Ang mga kumuha naman talaga sa kanila ang mga naunang nandaya e. Nagsinungaling sila sa simula, tapos manloloko, mambubulag sa salapi ng suweldo, sabay kapag nakalayo na sa pamilya ang bata, pahihirapan, aabusuhin at, pagbabawalang makauwi. Tatakutin hanggang sa sa kanila na lamang sumunod ang mga ito. Bata ang gusto nilang pinupuntirya. Unang-una kasi, iyon nga, madaling utusan, kasi nga, bata. Kapag alam nilang mas makapangyarihan sa kanila, at halata naman na siguro nilang mas makapangyarihan ang mas matanda sa kanila, ang nagpapasuweldo sa kanila, ang nagbibigay sa kanilang  tirahan at pagkain. Madaling kainin. Madaling tirahin. Madaling kaltasan ng suweldo. Madaling abusuhin. Madaling utuin. Maaaring hindi sila lumaban. Maaaring mahirapan silang lumaban kaya pinipiling tumahimik na lamang at tanggapin at kaparusahan. Sunod pa rito, madali ring matuto ang mga bata. Kakaunti pa lamang kasi ang kanilang mga natututunan. Kung anuman ang bagong ituro sa kanila, maaari pang iyon pa ang unang gawaing kanilang makakasanayan.  Ano pa bang hanap mo para sa lakas-paggawa, ‘di ba? Edi yung mabilis nang matuto at mauto.

       

     Kung makahalata naman na ang mga bata sa kuwento ng pang-uuto, napagtatanto nilang kinakailangan na nilang umalis, kinakailangan na nilang tumakas. Ang pagtakas ay nasa dakilang liwanag din ng buwan. Habang tulog nga ang kanilang matatanda, iyon din ang pagkakataong maaari na silang tumakas. Nasa gabi rin ang kanilang maaaring literal na pagtakas. Nasa gabi ang buhay nila, wala umaga, wala sa hapon, wala sa oras ng trabaho. kahit na kumikilos sila, hindi pa rin tao ang turing sa kanila. Pinagtitripan at sinasaktan sila na parang mga hayop na hindi pinakikialaman ang kanilang mga nararamdaman. Ginagawa rin silang mga robot na pinapaulit-ulit ang mga ginagawa kung kaya’t hindi nahahasa ang kanilang kahusayan sa mga mas makabuluhan sanang mga talento o bagay.

        

    Kung maiwan man sila sa ibang estadong, halimbawa’y bulag sa katotohanan, magiging iisa na lamang ang mundo nila. Mabubuhay na lamang sila sa mundo ng pagtatrabaho’t suweldo’t hindi na magkakaroon pa ng kulay ang buhay. Kuntento na lamang sila sa isang kumpletong araw ng paggawa. Hinding-hindi na sila maghahanap pa ng ibang pagkakataon o naisin, kung nakatali man sila sa trabaho at kung kinakailangan talaga nila. Nabubura ang potensyal sana, sa kanilang mga murang edad, ng pagkatuto at paghahasa sana sa mas masasaya pang kahusayan. Halimbawa, ng kanilang mga talento. Maaaring nag-aaral sila ng mathematical equations ngayon, o ‘di kaya’y nakapag-aaral tumugtog ng violin o piano pero wala. Ipit sila sa sitwasyon kung saan practice makes perfect, hindi naman sa isang larang na gustung-gusto talaga nila. Nagiging iisa na lamang ang mundo nila, at sila na lamang ang nagpapatakbo ng mekanismong iyon. Wala na silang pakialam kung anuman ang gawin sa kanilang mali. Hindi tulad ng mga batang nakikipag-usap at humihiling pa sa liwanag ng buwan, buhay ang mga iyon. Mahahaba pa ang kanilang mga buhay. Nagkakaroon sila ng pagkakataong paganahin pa ang kanilang mga isip para sa mga susunod pang araw. Sila ang bahala sa kanilang sarili at hindi nila ipinagsasawalang-bahala na lamang. Mayroon silang mga talento, kalakasan sa pagkilos, at lawak ng imahinasyon para lumikha ng kung anumang nais nilang ipakita. Nasa kritikal na panahon sila ng pagkatuto at pagtuklas ng kani-kanilang mga talento. Kung gusto ng mga mandaraya na bata ang pagtrabahuhin kasi nga mabilis matuto, e ‘di ba mas wasto kung mga kahusayan ng talento ang naaatupag nila sa halip na sapilitang pagpapatrabaho.

         

   Sa huli, ang mga bida pa rin ang mananaig. Ang inimbento ng tao na “tama” pa rin ang itutulak ng mga tao na magkatotoo. Ang mga bata pa rin ang hahanapan natin ng mga kanlungan o tayo na rin mismo ang magtatanggol sa kanila, para sa mas maayos nilang paglaki.

Sa Bugtong ng Buwan, mayroong isang diwatang may karelasyong taga-lupa. Sumama ang lalaki sa kanya patungong langit sa kanilang pag-iibiga’y sumagana ang mga lupain sa ibaba. Nagbunga rin sila ng maraming anak. Sinubukan niyang pababain ang ilan sa kanyang mga anak sa lupa. Namangha siya sa mga pinagawang trabaho ng mga taga-lupa sa kanila. Unti-unti ring nawala ang mga puno. Napalitan na ng mga nagtataasang gusali at mga daanang kongkreto. Napalitan na halos lahat ng semento at mga bahay na matataas. Naghirap ang mga bata. Nawala na ng mga taniman. Umalis ang mga magulang sa lugar para maghanap pa. Iniwan nila ang mga bata. Ang masama pa rito, napilitang magtrabaho ang mga batang naiwan ng kanilang mga magulang. Dinagdagan pa ito sa pangtsitsismis nila sa diwata na iba’t ibang kalapastanganan niya. Sa galit ng diwata sa pagpapaliit ng mundo ng mga taga-lupa, sa dating tirahan ng kanyang asawa, maging na rin sa sinapit ng kanyang unang apat na anak na pinababa, pinababa niya ang natirang lima pang anak para magkalat ng salot sa lupa. Gamit ang mga bugtong na iniwan ng diwata ng mga buwan, maaari pang maisalba ng sangkalupaan ang kanilang tahanan dahil sa agarang pagkatanto nila ng pagkakamali.

       

     Idinaan sa bugtong ang pagpapatigil sa salot na darating bilang pagbibigay-pagkakataon sa kanilang mga sariling magbalik-loob muli’t ilagay ang kanilang mga sarili bilang mga bata. Magbalik-loob. Bumalik sa kanilang mga dating sarili. Umatras. Maging batang muli.

Noong unang panahon, sikat na sikat ang paggamit ng bugtong para magbigay-aliw at magbigay-aral sa lahat ng mga edad. Ito rin ang kanilang nagiging pampalipas-oras kasi nga, wala pang internet noon. Ngunit sa kuwentong ito, lumilipas nang mas mabilis pa ang oras. At ang oras na iyo’y nalalabi na lamang. Kung hindi pa nila masagot ang mga bugtong, malalagay pa sila sa peligro. Kung masagot man nila ang mga bugtong, hindi lang sa maisasalba nila ang kanilang mga tahanan at sarili kundi mas magbibigay-halaga pa sila sa kalikasan at sa mga bata.

Mga bata ang pinababa ng diwata sa lupa, ang kanyang mga anak. Nakita ring ang mga bata ang pinagtrabaho ng mga taga-lupa. Kung bata ang sasaktan nila, marapat lamang na bigyang-lakas ng awtor ang mga bata para bumawi sa kapangahasang idinulot ng mga taga-lupa. Hindi nito tinuturuan ang mga bata na gumanti kundi kinakailangan nilang malamang hindi sila nararapat inaabuso dahil idinadaan ng mga taong nakapalibot sa kanila sa kapangyarihan. Nararapat lamang malaman ng mga bata na ang pagkakaroon ng kapangyarihan ay wala sa edad o position, kundi kung saan ang mas tama o wasto.

Sa kuwentong Hakbang ng Hangal naman, mayroong kumupkop sa bida dahil sa sinalanta ang kanilang tahanan ng isang malakas na panahon. Kinuha siya para makapagtrabaho para sa pera. Sa kanyang biyahe paalis ay may nakilala siyang isang matandang napagtsitsismisang hangal. Nakausap niya ang matanda ito’t sinabi sa kanya na kapag makakita siya ng lumba-lumba, maaari siyang humiling. Nang siya’y makakita, humiling siya na sana’y makapag-uwi siya ng kayamanan para sa kanyang mga magulang at mga kapatid. Nang makarating na siya sa lugar ng kanyang pagtatrabahuhan, nakita niya ang maraming kapwa niya ring mga bata. Si Mrs. Ho, ang babaeng nagbabantay sa kanila, ang nagsabing 12 oras silang magtatrabaho. Mayroon lamang daw silang 15 minuto para kumain. Ayon sa bida, mukhang kulungan ang kanilang mga kuwarto. Mukha rin daw sementeryo. Sa paglalata naman ng isda na kanilang trabaho, mayroon silang awiting pantawid sa kalapastanganan sa araw-araw. Sila ang maglilinis ng mga buto, kaliskis at bituka ng isda bago isilid sa lata. Latigo ang pamarusa sa kanilan kapag sila’y nagkakamali. Minsan pa ngang ikinumpara ni Eli, ang bida, ang kanilang mga sarili sa mga sardinas na balot na balot pula, sa dugo, at bilang din namang nagsisiksikan sila sa kanilang mga “kulungan”. Kahit na mahirap ang trabaho, paulit-ulit niyang inaalala ang kanilang buhay sa tahanan niya. Hindi niya rin nakalimutan ang kanyang kaarawan. Ngunit hindi naging sapat ang kanyang kaarawan para makalabas sapagkat ang itinagal nila sa pagtatrabaho ang binibilang bago sila mabigyan ng lastikong pula bilang tanda ng kanilang isang taong serbisyo. Nanaginip siya minsang makatakas pag-uwi. Konektado ito sa madalas niyang pangangarap na makalipad. Nakatakas na rin kasi yung kaibigan niyang si Lisa. Binugbog siya dahil dito ngunit hindi siya umiyak. Pagdating ng isang gabi, ninais niya na ring tumakas. Hindi na siya makapaghihintay pa ng ilang buwan. Humakbang siya mula sa kanilang bintana, at nalaglagsiya sa maraming bubog. Ininda niya ang sakit para lamang makaalis sa mas masalimuot na dadanasin pa dapat niya. Tumalon siyang muli, humiga sa hangin hanggang sa tubig.

         

   May konsepto ng paghiling, para sa mga bata. Mahilig silang humiling, kung ano pa man ‘yan. Ngunit para kay Eli, pera para sa pamilya ang nais niya. Hindi niya inuuna ang kanyang sarili. Ang pagiging malikhain din, mula sa paglikha nila ng kantang panawid-pagod, nakita mula sa mga bata ng kuwento. Sa kabila ng lahat ng mga nangyayari sa kanyang trabaho, hindi pa rin niya kinalilimutan ang kanyang sarili. Mahilig siyang magbalik-tanaw sa kanyang pinanggalingan. Isa pang magandang ipinakita ni Eli ay yung pinarusahan siya ngunit hindi siya umiyak o nanlaban. Ininda niya ang sakit. Napakagandang halimbawa nito, kung mababasa ng isang bata. Hindi nakalilimutan ni Ortiz na palakasin ang kanyang mga tauhan sa pamamagitan ng pagbasag sa mga ideyang kumon na para sa atin tungkol sa mga bata. Si Eli ay mahilingin, malikhain, palatawa ngunit inaalala ang kanyang pamilya at mga kaibigan bago ang sarili, maging din sa pagiging matapang ay kitang-kita sa kanya.

Sa Ang Mangingibig sa Bayan ng Perlas nama’y mayroong tatlong magkakapatid na sina Diwa, Maria, at Dana. Ang unang dalawang babae ay sikat sa mga mangingibig at manliligaw. Isang araw, mayroong isang lumapit kay Diwa at sinabing sumama siya sa kanya dahil lilibutin nila ang mundo’t magpapakasal na rin sila. Ang lalaking ito’y si Dakila. Sumama naman si Diwa matapos makapagpaalam. Pagkarating nila sa isang malaking bahay, binigyan ni Dakila si Diwa ng pagsubok na linisin ang isang kuwarto sa loob ng 100 araw. Pumayag naman si Diwa, kahit na alam niyang hindi siya maaaring umalis. Pagkatapos ng 100 araw, bumalik na si Dakila at sinabi ni Diwa na ayaw niya na. Hindi pumayag si Dakila at inilipat niya sa ibang kuwarto para iyon naman ang linisin. Nagpatuloy ito nang makailang ulit hanggang sa nanghina na ang bait ni Diwa. Panahon na para kunin si Maria, ang ikalawa. Ganoon din ang nangyari sa kanya. Sa pagkakataong si Dana na kukunin, narinig niya ang panaghoy ng kanyang mga kapatid sa ilalim ng puno ng Balite. Mayroon sa kanyang tumulong na kanyang mangingibig na dinala siya patungo sa Kastilyong Itim at binigyan pa siya nito ng tatlong mahiwagang butong maaaring hilingan. Hinayaan niya na si Dana at hindi niya sinamahan sa kastilyo. Nahuli naman ni Dakila si Dana at gayun din ang pinagawa sa kanya. Bago pa man matuluyang masira ang bait, naalala niya ang tungkol sa tatlong mahiwagang buto. Inuna niya nang hilinging makita ang kanyang mga kapatid. Ikalawa nama’y bumalik sana ang pag-asang makauwi, sa puso’t isipan, na bumalik nawa ang kanilang bait. At sa huling-huli, ang pagtanggal sa kapangyarihan ni Dakila. Sa dulo ng kuwento’y sinabing tikbalang ang tumulong kay Dana.

       

     Maaaring sabihing nagkaroon ng tulong mula sa iba si Dana ngunit nasa kanya pa ring mga desisyon ang kalalabasan ng mga pangyayari. Nasa kanya naman kasi ang kapalaran ng tatlong mahiwagang buto. Nasa kanya pa rin ipinagkaloob ang kapangyarihan. Nakikita rin ang reyalidad na pag-aasawa ng mga dayuhan ng mga Pilipinang bata para lamang gawing mga housewife sa kanilang mga anak at tahanan. Nasasarado sa iisang maliit na kahon lamang ang kababaihang ito kung kaya naman nasisiraan ng bait ang ipinakita sa kuwento. Mabuti na lamang at nandiyan si Dana at ang kanyang mangingibig upang iligtas ang kanyang mga kapatid. Si Dana ang magiging ehemplo sa mga kabataang maging wais sa pagpili ng mga hiling.

Ang Ang Anniniwan ng Sta. Quiteria naman ay tungkol sa isang tubuhan kung saan mayroong mga pinupugutang nahuhuling lumalaban, at mga pandaraya sa mga tubuhan. Si Dalisay, kahit na anak pa siya ng isang dugong ganid, alam niya kung ano ang tama. Madalas siyang magdasal sa buwan na laging pangalagaan ang kanilang mga kaibigang namatay sa tubuhan.

            

Tumindig nang buo ang loob si Dalisay sa isang bahagi ng naratibo kung saan nakausap niya na ang Prinsesa ng Espada. Hindi tipikal sa mga kuwento ni Ortiz na matatakutin ang mga bidang bata. Sa halip, inilalaban niya pa ito, kahit sa mga mas makapagyarihan pang entity. Nilabanan niya ang panstereotype na ibinato sa kanya ng mga tao, na base lang naman sa kulay ng kanyang mata. Mahalagang matutunan na ng mga bata na hindi na magandang nagbabase ng ugali ng isang tao sa kanyang panlabas na kaanyuan.

Tungkol naman sa mga batang nagtatrabaho’t nag-aasikaso ng mga paputok. Isang batang apoy ang nagkukuwento ng salaysay. Nagsimula siya sa pag-iibigan ng kanyang mga magulang. Hanggang sa inamin niya sa mambabasa na ang tatay niya ay nakatira sa Kailaliman. Kinakailangan ng destino ng mga anak ng kanyang ama kung kaya’t ibinato siya Sta. Maria, Bulacan. Nasa takdang edad na rin siya kaya na siya idinestino ng kanyang ama.

         

   Kung trabaho sa paputok ang pag-uusapan, hindi tayo mahihirapan ‘yang unawain. Pero kung mga bata na ang magtatrabaho, matatakot na lamang ako. Una sa lahat, napadelikado ng ganitong trabaho, bakit mga bata ang kanilang mga kinukuha? Maaaring gusto lang ng bata na kumita o kaya nama’y maliliit ang kanilang mga kamay pupuwedeng magamit sa pagkukumpuni ng mga paputok.

Ang pagiging batang apoy ng nagsasalita sa kuwento ay nakatulong sa naratibo sapagkat kinaya niyang kontrolin ang kanyang init at galit para sa kapakanan ng nakararami. Isipin mo, isang buong batang apoy, tapos nasa pagawaan ng mga paputok. Maaaring hindi ganoong kahirap ang pagtanggal ng ganoong uri ng katawan ngunit isinaalang-alang niya ang kapakanan ng nakararami. Hindi niya inuuna ang kanyang sarili, ang kanyang sariling galit, kahit na bad trip na bad trip na siya sa tatay niya.

Sa Salamangkero naman pinakita ang pagtatrabaho ng mga bata sa isang sagingan. Mahirap magtrabaho sa ganitong uri ng mga plantasyon sapagkat halos araw-araw ring nagpapalipad ng eroplano para lamang maglaglag ng likidong pesticide para sana sa mga saging. Kapag balat ng mga bata ang napatakan, mangangati ito at masusugatan agad-agad ang balat. Sunod pa rito’y makasobra siya sa impeksyon sa balat, maaari nila itong ikamatay. Nagkaroon din ng munting istorya ng pag-ibig tungkol kina Fer at Raya. Mayroon ding panahong nagperya sila kasama ang kapatid ni Raya. Pero sa kabila ng lahat ng mga kasiyahan ito, kumakalat pa rin ang balitang may nawawalang sampung babae. At ang sampung iyo’y kakilala ni Raya sapagkat katrabaho nila ang mga ito sa plantasyon. Nang dumating na ang inaabangang party para kay Fer, nagkaroon muli ng mga kasiyahan. Sa pangalawang pagkakataon, nawala naman sa bahay ang kapatid ni Raya. Habang hinahanap niya ito’y natuklasan niya ang isang kuwarto kung saan naroon ang isang kaibigan niyang matagal na ring nawawala. Nang ikinalat niya na ang kanyang paningin, marami na siyang nakita buto’t kalansay. Mayroong nakahuli sa kanilang dalawa pero nanlaban si Raya. Gamit ang kristal na sapatos na regalo sa kanya ni Fer, nakapaslang siya ng isang tao.

         

   Muli, napakamarahas ng sinapit ng mga trabahador na bata sa kuwentong ito. Nakakatakot isiping hindi man lamang naililibing nang wasto ang mga bangkay ng mga namamatay na bata. Ni hindi nila nirerespeto ang kanilang mga manggagawa. Baligtad nga yung nangyari e. Sila yung walang tapang na umamin sa kanilang mga pagkakamli kasi nga, sino ba naman ang gusto makulong, ‘di ba? Pero ang ilibing ang mga bangkay? Hindi talaga nagiging tao ang pagtingin ng mga ito sa kanilang mga manggagawa. Mga wala silang pakialam. Si Raya pa ang nagkaroon ng tapang na manlaban at makapatay. Maaaring sabihing sinasadya ito ni Raya’t wala talaga siyang konsensya dahil sa ano ba naman iyong isang pagpatay sa walang hiyang lalaki doon sa nakita niyang patung-patong na mga bangkay? Mapapatanong tuloy ang mambabasa kung tama ba ang ginawa o nagawa ni Raya. Ang paglaban niya para sa kanyang karapatan ay wasto. Ang lalaki rin ang nagkaroon ng nais na patayin din siya kunh kaya’t mabuti lamang ding ipagtanggol niya ang kanyang sarili, kahit na bata pa siya, at isa sa mga tauhan ng nagbibigay nga trabaho sa kanya, ang mayroong tutok sa kanyang patayin siya.

Sa Si Crispin at ang Matandang Pilosopo naman, ipinakita kung paanong nagkakilala ang magkapatid na Basilyo at Crispin, at Pilosopo Tasyo. Maraming magagandang bagay ang itinuro sa kanila ng pilosopo, maging ang paglilinaw sa kanilang iwan na lamang ang trabaho sa simbahan kung pinahihirapan lang din naman sila. Naging tila, mas tunay na ama nila si Tasyo kaysa sa tunay talaga nilang ama. Maraming ipinaabot na aral si Tasyo tulad ng nasasaktan din ang mga ibon, mayroong ngang guro ngunit mayroong sariling katawan at isip ang mag-aaral, at marami pang iba. Kung pinaaalis nga ni Tasyo ang dalawa mula sa pagiging sakristan, hindi rin naman pang maaaring tumanggi ang dalawa sa mungkahi ng pilosopo sapagkat unang-una, hindi sila nababayaran nang tama ng mga sakristan. Ikalawa, pinagbibintangan pa silang magnanakaw. Bintang sapagkat walang solidong ebidensya ang nanggigitgit sa kanila. Sunod pa rito ay ang panlalatigo sa kanila sa tuwing sila’y nagkakamali.

          

  Nakakatawa, lalung-lalo na siguro, ito para kay Pilosopo Tasyo sapagkat yung tipong mga mas matagal pa simbahan ang gumagawa ng masama, at sa loob pa mismo nito! Kung hindi rin naman na nila isinasabuhay ang mga prinsipyong kanilang pinanghahawakan kung kaya’t napili nilang tumulong sa simbahan, e bakit pa sila nandon? Maganda ring ipinakita ni Rizal dito na kahit walang kuwenta ang ama ng magkapatid, tapos nabaliw pa ang kanilang ina, maghahanap o darating pa rin maaari ang maaaring maging bahagi ng kanilang pamilyang pupuwedeng umakay sa kanila’t gumabay sa kanilang pagtanda. Siyempre, kahit na kanina pa natin ineestablisang kailangang tumindig mag-isa ng mga bata sa kuwento, kinakailangan pa rin nila ng kung anumang puwersang magtutulak sa kanila para simulan kung ano ang nararapat.

Ang Pagdating ng Adlaw nama’y tungkol sa mga batang mangingisda ng Muro Ami. Sila iyong mga batang sumisisid sa kailaliman ng dagat, dala-dala ang malalaking bato bilang mga pamukpok, saka sisirain ang mga coral para mayroong mas mahuling maraming isda. Ang araw ang nagsasalita sa kuwento. Sinasabi niyang nagpapasalamat ang mga tao sa kanya. Marahil ay baka mahirap mangisda kapag umuulan. Gustung-gusto niya rin daw na pinagmamasdan ang dagat. Pero nang mapansin niya na nga ang maling ginagawa ng mga bata sa bahay ng mga isda, kinausap niya na ang mga paslit at tinanong kung bakit pa rin nila tinutuloy ito. Sinabi naman ni Radil na wala na silang iba pang mapagpipilian, at iyon na lamang ang alam niyang tanging paraan para kumita ng pera. Pinaalalahanan na lamang ng Araw na linawan ni Radil ang kanyang mga mata. Hindi lamang kasi sila binubulag o napipilit sa ganiton uri ng trabaho, paminsan di’y pinagtitripan sila ng matatanda sa malaking barko at binubugbog kapag nagkakamali.

         

   Magandang basahin ang araw bilang literal na nagbigay ng liwanag, at gayundi’y nagbigay ng liwanag kay Radil. Pinaalalahanan lamang ng araw na bata pa si Radil at maraming bagay pa siyang maaaring maabot. Hindi iyong naiiwan na lamang siya sa isang trabahong nakasisira na nga ng kalikasan, nakasisira pa ng kanyang pagiging bata. Binigyan ng araw si Radil na magdesisyon para sa kanyang sarili. Ang araw ang nagpaalala kay Radil na mayroon siyang kapangyarihan para mamili at maghanap ng mas magagandang oportunidad, at na mayroon siyang isip para bumuo ng plano para sa kanyang mas tamang pagtatrabaho.

Kapag binasa naman ang Mabalyan, makikilala si Iston, isang Bagobo na marunong magsulat at bumasa ng Ingles, maging ng bibliya. Mayroon din siyang kaibigang Babaylan na pinagkukuhaan niya ng mga kuwento na ipinapasa niya naman nang oral sa ilang mga turista sa kanilang lugar. Si Samantha naman ang dayuhang nagturo sa kanya ng wikang Ingles at Bibliya. Minsan ding tinanong ni Samantha si Iston kung ilang taong gulang na siya. Hindi niya naman ito masagot. Kahit na nag-aaral, nagtatrabahong itong si Iston sa plantasyon ng goma. Ang plantasyong ito ay nakasisira ng utak ang amoy na dinadala. Delikado para sa mga batang manggagawa. Para kay Iston, kahit na ano pa man ang mapasok na trabaho o kung sino pa man ang pumunta, hinding-hindi nila dapat makalimutan ang kanilang sariling kultura. Kahit na ipakilala ni Samantha sa kanila na si Hesus at ang pagmamahal niya ay para sa mga bata sa buong mundo, maging sino pa man sila.

          

  Sa unang pagbasa, maaaring sabihing ang nakasusulasok lamang na plantasyon ng goma ang maaaring makitang problema para sa bata. Pero kung iintindihing mabuti, mapapansing unti-unti nang binabago ni Samantha ang kultura ni Iston at ng kanyang mga kaklase. Unang-una, sa wika. Tinuruang mag-Ingles. Maaaring maghanap yan ng kung anu-ano si Iston na wala naman talaga sa kanyang kultura. Sunod, relihiyon. Bago pa man tayo masakop, mayroon at marami na tayong mga paniniwala. Ikatlo, mahal na mahal daw ni Hesus ang lahat ng mga bata. Iniisip ko lamang kung nauunawaan o hinahanap kaya iyon ni Iston? Mahalagang hindi nakalilimutan ang isang wika, ang isang paniniwala, ang isang kultura. Napakahalaga ng kultura sa identidad ng isang tao. Kapag mayroong lumapit ang nakipag-usap sa’yo, alam mong bilib ka sa sarili mo kasi nga, kilala mo ang sarili mo. Hindi lamang identidad ang nagiging usapin sa pagpapaalis ng mga kultura o pagbubura sa mga ito. Nariyan din ang mga kaalamang maaaring masayang kung mapapalitan o mahahaluan ang anumang kultura at wika. Nakay Iston na ang desisyon kung makikipag-usap siya o hindi na. Nasa kanya kung titigil na siya sa paglingon at tatakbo na lamang. Nasa kanya ang kapangyarihang buuin ang kanyang sariling identidad.

Tinitira naman ang mga prostituted girls sa kuwentong Kamatayan ng Lobo. Isang lobo ang nagsasalita kung saan ikinuwento niya na muna kung paano siyang naging sikat sa kagubatan. Malakas kasi ang pang-amoy niya sa mga takot na takot. Sinabi niya rin kung paanong manghuli ng mga babae. Ipinaunawa niyang ang mga babae kanyang nakukuha ay mga babaeng iniwan na ng kanilang mga pamilya, o sira-sira ang pamilya. Kanya silang kukupkupin at bibigyang trabaho bilang pokpok. Alam niyang matagal nang walang respeto sa sarili at pag-asa ang mga batang ito bago pa man niya sila isabak. Mayroon daw nakatakas mula sa kanya dati, si Diwa. Malinaw para sa lobo na mas nauna pang naging masahol ang pamilya ng mga taong kaharap niya kaysa sa kanya. Magsimula ba naman ang kasiraan ng pamilya dahil lamang sa walang text o internet. Isipin nating nasa tahanan ang isang bata tapos sa tahanan pa lamang mismo, sirang-sira na ang buhay ng paslit? Naghihintay lamang ‘yang mga lobong ‘yan. Nag-aabang sa mga mawawasak na pamilya.

Sa Kung Bakit Nadaragdagan ang mga Bituin sa Kalangitan naman, mayroong isang talentadong batang si Rael. Mabilis niyang natututunan ang mga itinuturo sa kanya. Mahusay siyang magbistay at magkunyas ng adobe, magsako ng eskomboro, magkamada ng tinibag na bato nang hindi man lamang nadisisgrasya. Ganoon ang trabaho sa Kamangyanan. Ang nagsasalita sa kuwento ay isang bituin. Katulad ng araw sa Pagdating, nais niya ring makatulong sa mga batang nagtatrabaho. Kahit na ayaw siyang payagan ng kanyang ama, bumaba pa rin siya at tumulong kay Rael na minsan na rin humingi ng kaagapay sa kanya. Sa kanyang ikalawang pagbaba, hindi siya makilala ni Rael. Ngunit nang magpakilala na siya bilang isang tala, ni hindi nagulat o natakot man si Rael. Araw-araw, nagtutulungan sila. Mas mabilis nilang natatapos ang mga kailangang tapusin sa Kamangyanan. Gabi-gabi naman sila gumagala. Sinasamahan ng tala si Rael na mas kilalanin pa ang mundong malawak.

        

    Ilan sa mga nakakagulat sa kuwento ay yung may mga batang nadidisgrasya sa trabaho. Hindi lamang iyon kundi nagkakasakit din sa baga ang mga trabahador. Wala talagang pakialam ang mga nagpapalakad sa kanilang mga trabahador, lalo pa’t alam nilang kabataan ang kanilang hawak. Sa unang pagkakataon ding pinakita si Rael na gumagala nang gabi, ikinuwento ng tala na sabik na sabik ang batang lalaki sa kanyang nakikita. Ito ang sinasabi ko kanina pa, na mayroong nabubuong sariling mundo ang mga batang hindi na nakalalabas ng bahay, maging ang mga batang paulit-ulit na lamang ang ginagawa. Iba ang mundo sa labas. Maaari kang tumakbo. Puwedeng-puwede kang lumikha. Walang makapagsasabi sa iyo minsan na magkakamali ka rin. Mahalaga sa bata ang pagiging palaisip at malikhain. Importanteng napagagana niya ang kanyang utak para sa mas ikauunlad niya pa.  Ang tala ang nagturo kay Rael na mangarap. Ang gabi pa rin ang nagbibigay-buhay sa mga batang manggagawa. Ang tala rin, bilang batang tala, ang nagtuturo sa iilan na maaaring sumira ng mga utos ng magulang, basta’t mas wasto pa ang gagawin, katulad ng pagtulong sa isang kaibigang nangangailangan.

Huling-huli, ang Ang Mananahi sa Tore na tila kahawig ng Rapunzel kung saan hindi rin kilala ng batang babae ang kanyang nanay kung kaya’t mayroon sa kanyang matandang babaeng umampon at inilagay siya sa isang napakataas na tore para lamang magtahi nang magtahi. Ang umampon sa kanya’y napuno sa kanya sapagkat hindi niya matigilan ang kanyang boses sa pagbanggit ng paulit-ulit na hinahanap ang kanyang nanay. Simula noon, pinagbawalan ng matanda ang babae sa tore na magsalita kung hindi naman tungkol sa trabaho ang kanyang sasabihin. Narinig itong lahat ng tore (na siyang nagsasalita sa kuwento) at binantayan nang maigi ang bawat galaw ng batang babae. Sumapit ang isang gabing may nakadiskubreng batang lalaki sa tore. Umakyat ang lalaki ng puno para makita ang tuktok at nakita niya ang isang babaeng nagtatahi. Kinausap niya ito nang kinausap, gabi-gabi, pero hindi nagsasalita ang babae. Ang nakapagtataka lamang para sa tore, e umuuwi nang hindi dismayado ang lalaki matapos niyang magsalita lamang nang magsalita sa babaeng hindi naman siya sinasagot. Paglipas na araw ay nadiskubre ng tore na tinatahi naman pala ng babae ang kanyang mga mensahe para sa lalaki. Sa dulo’y nakatakas ang babae gamit ang tinahi niyang mahabang telang lubid.

         

   Tinanggalan ng kalayaang makilala ang kanyang sarili dahil sa nakalimutan niya ang kanyang pangalan. Tinanggalan din siya ng kalayaang makapagsalita, masabi man lamang ang kanyang mga naisin, o mga reaksyon, o emosyon. Wala siyang kalayaan. Mabuti na lamang at dumating ang lalaking nagbigay-kulay muli sa kanyang buhay puno ng tamlay. Sa kanilang mga pag-uusap gabi-gabi, umunlad ang pagiging malikhain ng babae maging ang pagiging matalino. Gamit ang mga binibili sa kanya ng kumupkop sa kanya, nagtahi siya nang patago ng isang bagay na makapagpapalaya sa kanya. Ginamit niya ang sanhi ng kanyang kulungan para maging sanhi ng kanyang kaligtasan.

           

Si Harry Potter din ay isang batang tinanggalan ng maraming karapatan. Ni hindi niya alam sa simula ang tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang mga magulang. Ipinagkait din sa kanya na isa siyang wizard. Kung hindi pa lumabas si Hagrid e ‘di sana’y hindi na nagpatuloy pa ang napakagandang istorya ng kanyang pakikipagsapalaran sa mundo ng witches at wizards. Mapapansing sa bawat libro, kahit na pagbawalan si Harry na huwag nang ituloy ang ninanais niyang matuklasan, tinutuloy niya pa rin. Maaaring magturo ito ng imoral sa mga batang mambabasa na hindi sumunod sa kanilang nakatatanda ngunit uulitin ko ang sinabi ko kanina tungkol sa ginawa rin ni Estrelya, ang talang lumabag sa kalooban ng kanyang ama mismo para lamang matulungan ang batang lalaking si Rael. Ang kabutihan at ang kasamaan ang nagtutulak kay Harry na ipagpatuloy ang kanyang mga misyong gapiin ang kanyang mga kalaban. Alam niya sa sarili niya kung bakit siya pinagbabawalan ng mga nakatatanda sa kanya. Alam niya sa sariling niyang maaari niyang ikamatay ang napakaraming pagkakataong nakakasalamuha niya ang mga mabibigat na pagsubok sa mga tinatanggap niyang misyon. Hindi iyon ininda ni Harry. Yung mga matatandang nagbabawal sa kanya, mas matapang pa siya doon. At hindi rin makalilimutan ang paggapi ng isang bata sa isa sa mga pinakamalalakas na wizard sa kanilang mundo, si Voldemort.

Sa huli, napakagandang basahin ng koleksyong isinulat ni Ortiz. Kumpleto sa rekado ng mga lalawigan ng Pilipinas, panitikang bayan, at bagong mga katangiang nararapat lamang na taglayin din ng mga bata, maging ng matatanda sa ating bansa. Hindi nakakahiyang humiling na parang isang bata. Ang paghiling ay tanda ng pag-asa, pag-asang hindi ka pa pala bumibigay sa buhay na ibinigay sa iyo. Ang mga bata sa kuwento ni Ortiz ay hindi tumigil sa paghiling, sa paghingi ng gabay, ng tulong. Dahil alam nila sa kanilang mga sarili, na hindi natatapos ang isang araw nang hindi dumaraan ang isang gabi. Isang gabing may liwanag ang buwan na maaari nilang makausap sa kalahati ng oras na sila’y gising pa. Handa nilang ipamigay ang kani-kanilang mga antok, pagod, at tulog, mabigyan lamang ng marami pang pagkakataon ang kanilang mga sarili na mabuhay. 

Ano at Saan Ba Dapat?

Hindi ko alam kung yung gusto kong pag-usapan e yung magandang bahay o yung magandang lugar na lang generally. Natatae kasi ako kanina. Tapos nasa second floor ako. Yung tipo ng tae na lalabas na talaga. Yung gano'n. Pihado, naranasan mo na yung ganoon noong nasa elementary o high school ka pa lang. Edi ayun na nga, sobrang natatae na ako. Akala ko mahihintay ko pa yung kapatid kong gumagamit ng banyo para maligo. Akala ko talaga kaya ko pang magpigil. Akala ko, kaya ko pang saluhin lahat ng hilab na puwedeng ipamilipit pamilit ng tiyan ko. Akala ko lang yun. MABUTI na lang mayroong tatlong banyo sa loob ng bahay namin.

Tumakbo na ako pababa sa hagdan. Para ngang tanga yung hitsura ko kasi 'di ko talaga sigurado kung takbo nga ba 'yon o lakad. O ewan. Yung tipo ng lakad na ginagawa ng mga PE Walking students. Sa acad oval. Para talaga silang natatae. 

Umabot naman ako sa destinasyon. Doon na ako tumae kuwarto ng magulang ko. Maraming tubig dun e. Malinis yung tiles at mukhang 'di pugaran ng ipis. Habang nagbabawas, nagpasalamat ako sa lahat ng entity na maaaring pasalamatan. Okay rin naman kasi yung ganoong feeling. Yung parati kang may gratitude kahit sa pinakamaliliit at walang kuwentang bagay. Mas magandang gawin yun sa buhay, sa tingin ko lang naman, kung wala masyadong nag-eexpect, kung wala masyadong mareklamo, kung wala masyadong bilangan. Pero bilang ko pa rin yung dami ng banyo sa bahay namin. Tatlo. At iyon ang ipinagpapasalamat ko.

Matapos makapagpasalamat, at habang nagbabawas pa rin, bigla na lamang sumagi sa isip (naks! sumagi sa isip! napakacreative mo putang ina! actually, itong blog na 'to, tapon mo na gago!) ko yung kung anong bahay ang maganda. Tapos sabi ko sa sarili ko, maganda yung bahay na mayroong maraming banyo, o mas marami pa sa isa ang banyo. Siguro tatlo, yung ganito sa amin. Siguro, proportion na rin sa dami ng tao sa bahay o dami ng taong kayang papasukin sa loob ng bahay. Magandang bagay yun. Yung ganito. Yung ganito kasi, para walang natatae sa shorts nila. Alam naman natin siguro lahat kung gaano kahirap magpigil. Malaking bagay yung maraming banyo sa loob ng isang bahay. Hindi lamang sa pagtae ang advantage nito, kahit na minsan, mayroong mga taong hindi naman ganoon kadalas tumae. Puwede ring umihi. Puwede ring maligo. Puwedeng magrolyo. Puwedeng humila. Puwedeng umupo at magcontemplate. Puwedeng magshower at magcontemplate (naknamputa! sige pa!). Maraming puwedeng gawin. Lalo na kung tinatamad kang gawin ang mga iyon sa kuwarto mo. Ano pa bang hahanapin mo? Locked door privileges. Water supply. Silence. Echoes. Echoing silences...

Tapos naisip ko rin, sana lahat na lang ng lugar, mayroong ganito. Maraming accessible na mga banyo. Pero siguro, may architectural principles din naman silang sinusundan kaya strategic din ang pagpuwesto ng mga banyo. Pero sana lang, parating may tissue o madapa na lamang nang kusa lahat ng magnanakaw ng tissue. Dapat nga, libre na yung tissue sa mga banyo. Huwag na sila magpabayad dun sa nilalagyan pa ng coin. Pa'no kung taeng-tae ka na 'di ba? Edi putang ina. Tapos pansin ko pa, parati mahaba pila ng banyo ng babae. Pa'no na lang kung taeng-tae ka na talaga 'di ba? 

Gusto ko rin sanang isiping-dagdag kung anong dapat mayroon yung isang magandang bahay. Pero siguro, marami akong masasabi tungkol doon. Maaari akong sumagi sa mga ganitong simpleng bagay lang ng kongkretong mga kuwartong kailangang paramihin sa isang bahay. O kaya bagay. O kaya hayop? Paranormal? Tao? Normal things? Hindi ko alam. Baka hindi rin ako matapos nang maaga. Maganda rin kasing nagsusulat lang nang tama. Ayoko nang nag-oover-exaggerate, tulad ng salitang 'yan. Napapagod din naman kasi yung mga daliri at mata ko kahit na gusto pa ng utak ko. Hangga't maaari, dapat hindi lumilipad yung paksa ng pinag-uusapan ko. Kasi nga, yung utak ko. Grabe. Hindi ko na maintindihan. Banyo. Tama, banyo. Masarap yung feeling na nakakaraos ka.

Next Time, This is What We Eat

Ambilis mong makalimot
Mabagal kang makaalala
Pero minsan
Mabagal ka rin makaalala
Pero ang tagal mong makalimot
Paikot-ikot lang 'yan
Marami ka kasing pinipili
Pero kahit hindi napipili
Parating napipilit
Kahit anong pilipit
Sa utak mong sawi
Gano'n pa rin kahigpit
Hindi mapakawalan
Hinding-hindi makabawi
Pero kahit na ganoon
Okay ka pa rin naman
Nandiyan man ang kahapon
Mayroon pa ring kinabukasan

Pew-pew! Bang-bang!

Gusto ko sanang magrant doon sa babaeng nasa harapan ko kagabi sa simbahan. Sa relihiyon kasi namin, kapag nagsisimba, mayroong mga pagkakataon o bahagi ng misa kung saan kinakailangang lumuhod ng mga tao kapag pinaluluhod, tumayo kung pinatatayo, umupo kung pinauupo. Itong si Babae kasi, nung kailangan nang lumuhod, umupo siya. Ang alam ko, mayroong dalawang maaaring pagbibigay-galang sa misa, kung kailangan talagang magbigay-galang. Sobrang obvious naman kasi noong mga bagay na yun kung iisipiin at nagsisimba ka talaga nang maayos.

Tumatayo sa umpisa ng misa, tuwing entrance song, kasi nga, papasok yung iginagalang na pari pati holy scripture. Tumatayo rin kung babasahin yung banal na ebanghelyo. Pinaluluhod ang mga tao kapag consecration o kaya naman mga natatanging dasal. Hindi ganoon kahirap unawain kung bakit kinakailangang umupo, tumayo, at lumuhod. Sa pagkakataong ito, maaari ko nang iequate ang pagluhod sa pagtayo dahil sa mga inihaing halimbawa. Maaari naman kasing hindi medically advisable na lumuhod ang isang tao. Kung pupuwede siyang tumayo, edi go. Pagbibigay-galang pa rin iyon.

Bakit nga ba umuupo?

Kapag magpapahinga. Kapag makikinig sa lower forms of scriptures. Kapag homily. Kapag makikinig lamang. Hindi ito naghuhudyat ng pagbibigay-galang. Napakaobvious nang ibang-iba ang pag-upo sa pagtayo't pagluhod. Itong babaeng nasa harap ko, umupo noong pinaluhod kaming lahat. Bad trip talaga. Nakakainit ng dugo. Ang sarap sanang sigawan nung babae kaya lang, marami rin kasing taong nakaupo. Para tuloy ang sarap nilang sigawan lahat. O kaya nama'y agawin ang mic sa commentator at ipagsigawan sa lahat ng hindi marunong gumalang ang essence ng pagluhod at pagtayo.

Nagsisimba lamang ba sila para ano? Para lamang magpapansin? Para lamang pag-uwi sa bahay e rekta sa computer para lamang maipaalam sa madla na nakapagsimba sila? Kapag tinanong mo naman kung anong first o second reading ay hindi nila maalala. Nakupo. Nakaupo. Juskopo. Diyos ko po.

Tapos yung iba pa, nagsecellphone. Nakikipagkuwentuhan. Nagtatawanan. In short, hindi nakikinig. Puwede bang huwag na lang pumasok doon sa loob kung ganun din lang. Tapos sasabayan niyo pa nang hindi tamang paggalang o hindi talaga paggalang. Nagmumultiply yung hindi niyo paggalang. Hindi nakatutuwa yung ganun, at alam niyo naman sa sarili niyo yun. Ayaw ko rin naman kayong tingnang mga tanga pero minsan, mukha talaga kayong mga hindi nag-iisip.

Ano ba naman yung isang oras sa (24 x 6) + (1 x 23) hours na wala ka sa simbahan, 'di ba?

OP

Sabik na akong makita ka kanina. Hinihintay ko nang dumating yung PM mo sa akin sa Facebook. Pero bago yun, naligo na muna ako nang mga alas dos kasi sabi mo 2-3 PM ako maghintay, or ikaw, darating. Hindi ko rin naman maitatangging hindi ako nag-expect na darating ka nang lampas sa 3. Pero okay lang din yun. Marami rin naman akong ginagawa para madistract. Medyo mas mahirap palang madistract kapag walang yosing katabi. Pero at least, mayroon akong pandistract against yosi.

Nakita kong malapit nang mag-alas kuwatro. Alam ko ring hindi ka nananadya. Alam ko ring gusto mo rin naman akong makita as soon as possible. Ganun naman siguro kasi kapag gusto mo talagang nakikita, 'di ba? Gagawa at gagawa ka ng paraan, para lamang magkita kayo. Minsan, kapag tinamaan ka ng katamaran, medyo nakapanggiguilty kasi rin, umamin ka rin namang mahal mo siya. Wala dapat sign ng hiya. Wala dapat sign ng tamad. Wala dapat sign ng 'di katapatan. 

Mahirap din naman kasing mandisappoint. Pero 'di naman ako disappointed kanina. OMG, hindi ako ganoon kababaw, although minsan, oo. Sa ngayon, sa kanina, hindi. 'Di ako tanga. Mahilig nga akong mangonsidera e. Konsintidor kung madalas. Iniisip ko talaga kung bakit nagkakamali ang tao. Baka naman mayroon talagang wastong dahilan. Hindi naman sa lahat ng pagkakataon, sinasadya ang pagkakamali. Minsan, mag-isip din tayo kung bakit siya nakatulog, hindi nakasagot, matagal makarating, et cetera. Baka naman kasi, kung mahal ka talaga niya, hindi siya nananadya. Kung ganun ka mag-isip, iisipin mo ring itanong muna sa kanya (o makinig) kung ano ang dahilan bago mo pa unahan ng assumptions mo. Assumptions lang naman yung mga yun e. Unless may solid proof ka, 'di ba? Lumaki ka namang matalino. Makipag-usap ka nang nag-iisip.

Iniisip niya rin naman sana bago niya gawin iyon sa akin. Huwag na huwag mong gagawin sa akin kung ayaw mo rin gawin ko sa iyo.

Kaya inisip kong matagal na lang sigurong napuno yung jeep mo. Makalipas ang ilan pang mga minuto, nag-PM na sa akin yung kapatid mo. Nasa bahay niyo na raw kayo. Edi medyo masaya na rin. Tinanong ko kaagad kung bahay sa Cavite. Sabi niya, oo. Edi dagdag saya ulit. Muling nanumbalik yung sabik na matalik ni walang imik na pumitik ang hitik ng kilig. Para bang bumalik yung presko ng pagkabagong ligo ko kanina.

Bumaba na ako mula sa aming kuwarto matapos makapagpaalam sa aking nanay. Naglakad na ako patungo sa street ng bahay ninyo. Pagkaliko ko, mayroon akong nakitang kotseng bagung-bago sa paningin ko. Katatapos lang pumarada sa isang bahay sa kanang hanay. Medyo mataas ang araw. May dagdag na mulitplier ang pagkasummer sa Pilipinas kaya naman naglelevel down yung sabik ko. Bigla na lamang bumukas ang pinto ng bahay ng tapat na pinagparadahan ng kotse. May lumabas na isang babae sa bahay, nasa singkwentang katandaan at nakangiti. Sa tingin ko'y kilala niya naman yung mga tao, o yung kotse, at least. Bumukas na rin ang pinto ng driver ng kotse. May lumabas na isang lalaki, nasa sisentang katandaan, pero mukhang malakas pa. Nagtungo ang lalaki sa kabilang bahagi ng kotse't binuksan ang pintuan ng passenger's seat. Yumuko siya, pumasok sa loob, at paglabas niya'y napatigil na lamang akong parang nakarinig ng himig ng Lupang Hinirang. Buhat-buhat niya (yung lover's carry) ang isang babae, sing-edad niya ri't nakangiti, medyo nahiyang nagmasid ng paligid at bumalik ang tingin sa lalaki. Nagtinginan pa sila bago isinara ng babaeng galing sa bahay ang pinto ng kotse. Hinalikan ng babae ang lalaki sa pisngi. Nakangiti pa rin sila. Binuhat na siya ng kanyang asawa papasok ng bahay. Huling pumasok ang babaeng galing sa bahay at tuluyan nang isinara ang pinto.

Napakasaya ng aking pakiramdam habang pinanonood ko sila. Yung si Manong Lolo, buhat niya yung asawa niya, ta's parang inlab na inlab pa rin sila sa isa't isa. Para bang ang ganda-ganda pa rin ni Manang Lola't ang kisig-kisig pa rin ng kanyang asawa. Nakakatuwa. Ang cute. Ngumiti't nakangiti talaga ako hanggang sa makapasok sila sa loob ng bahay.

Bago ako makarating sa bahay niyo, iniisip ko habang naglalakad na ganun din tayo pagtanda natin. Walang hiyaan. Walang tamaran. Walang dayaan. True love kung true love. Nagkakaramdaman. Mararamdaman kung anong nararamdaman ng isa. Nakikiramdam kung ano bang mayroon. Mararamdaman kung anong mararamdaman ng isa kung gawin ng isa ang isang bagay.

Bagay naman tayo e. <3

Kolum Kanser

Akala ko naman kung ano na. Akala ko kung ano na naman. Ang dami-dami na naman nila. Dumarami na naman sila. Minsan nga iniisip ko, tinatawag nila ang pangalan ko kapag gabi, kapag tulog ako, o kaya kapag ganito na naman akong nakikipagtitigan sa pinakamamahal kong laptop. Minsan din iniisip ko, nakatitig lang din sila sa akin. Masama ang tingin. Masamang-masama ang tingin sa akin, sa aking mga mata. Hindi ko naman masasabing hindi ko alam kung bakit.

Pinagpatung-patong ko na sila. Hindi sila paper works. Pero paper works sila, ng iba. Pero dapat, paper works ko rin sila. Nararapat lamang na paper works ko rin sila. Binili ko sila e. Bilhin ko ba naman sila. Ay, yung iba nga pala sa kanila, pinabili ko lang sa nanay ko. Iyon pa ang isa pang ayaw kong titigan. Yung presyo ng ibang hindi pa ako ang bumili. Mas malaki ang hinayang kapag iba yung gumastos. Hindi yata? Parang hindi, sa ibang pagkakataon. Siguro sa ngayon, medyo lang.

Patung-patong na mga mata. Medyo kinakabahan na rin ako minsan. Hindi naman sa buhay sila. Alam kong buhay sila, pero hindi naman sila nananakit. Hindi naman sila nananakit pero nasasaktan pa rin ako. Unang-una, dahil doon sa kapanghinayangan. Ikalawa, hindi ko rin naman sila magamit. Ewan ko ba. Moody ba ako? Minsan, nasa mood akong gamitin sila, kahit isang upuan pa sa kubeta, dalawang upuan sa sofa at tatlong higaan sa kama. Minsan, kalahating upuan lang sa kubeta. Minsan pa nga, kalahati ng kalahati. Hindi ko rin naman talaga alam kung gusto ko talaga sila. Ang alam ko talaga, gusto ko talaga sila. Hindi ko ginugustong gustuhin ko sila. Gusto ko talaga sila. Hindi ko pinipilit ang sarili ko sa kanila.

At iyon din naman ang ikinaganda nila. Hindi rin naman nila ako pinipilit. Kahit na tinititigan pa rin nila ako. Tabi-tabi sila. Minsan, patung-patong. Inaalikabok, nangangamoy, kumukupas. Pero huwag naman sana silang kupasin hanggang sa kalagayang maagnas sila sa isang ihipan ko na lamang. Gusto ko naman talaga silang gamitin. Tulad nga ng sinabi ko, hindi nila ako pinipilit. At ayaw kong nagpapapilit. Magandang bagay rin yung ginawa mo yung isang bagay kasi gusto mo na talaga. Perfect timing. Walang ibang aatupagin. Walang ibang problema. Hindi ko rin naman sinasabing problema sila. Pero nagmumukha kasi, nagsisimula ko nang mapansin silang muli. E mabuti nga't napansin ko sila 'di ba? Papansinin ko pa ba sila kung hindi naman sila problema? Maaari. Pero minsan, may mga bagay ring magagandang pinapansin din. Pero ang hindi maiiwasan sa tao, parating mayroong mali sa isang bagay. Tapos sasabihin nila, kanya-kanyang perspective. Edi wala na lang mali tsaka tama. Mga tarantado pala kayo. Huwag kami yung tinatarantado niyo. Matatalino kami. Mabuti na lang at mayroong science. Iisa lang yata yung tama roon.

Maaari ko silang maging paper work. Kapag ginusto ko na. Pero saka na. Tsaka saka na. Saka na muna. Palibutan na lang muna nila ako. Siguro kapag may kumausap na isa sa akin, baka basahin ko na agad siya. Pero mukhang malabo rin iyon, sinlabo ng mga pahina niya, nila.

Poke

Andito ka na naman?! Andito ka na naman pala. Andito ka naman talaga e. Andito ka naman na. Medyo matagal ko na rin namang alam na tambayan mo na rin talaga rito. Minsan, hindi ko rin naman sukat akalaing tumatambay ka rito pero minsan din, iniisip ko rin namang tumatambay ka rito. Pero hindi ka naman yata talaga tambay, actually. Hindi ka naman kasi mukhang tambay, madalas. Pero ngayon, bakit mukha ka nang tambay? Nakakatawa kasi hindi naman ganyan yung hitsura mo dati. Dati, nakapantalon ka pa. Bakit? Tapos itatanong mo sa 'kin, bakit, wala bang tambay na nagpapantalon? 

Kung saan-saan kasi ako nagpupupunta. Kung saan-saan kasi kami nagpupupunta. Tatambay naman na kasi nga kami ulit doon sa tapat ng maraming puno at kung anupamang tapunan ng yosi. Marami sila roon. Tapos, kaunti lang kami. Hindi ko rin naman ginustong makita ka. Actually, wala naman talaga akong pakialam. Ni hindi ko naman sinasadya, 'di ba? 

Naglalaro kami. Naglalaro lang yata ako. Hindi ko naman alam kung bakit hindi nagkakabanggaan yung mga bola. Lalagyan ko pa ba ng itim sa gitna? Baka parang tumutula na naman ako. Hindi ko rin naman inisip na uupo rin ako sa kuwadradong marami ring mapaaakong pagkagusto. Nakaupo lang naman ako roon at kunwari, kunwari lang, kunwari, kunwari. Sinubukan ko rin minsang magpakuha sa liwanag habang umaalon yung maliliit na alupihan sa ulo ko. Minsan, nagpapaalipin ako sa teknolohiya't kulay-pasimple para lamang makalikha ng nakapabundok na bibig ngunit napakacute na sandatang handang makipaglakbayan sa walastik na alaga. Mayroon na rin akong pagkakataong nagkumubli sa dilim at lampas sa dalawang kuwadradong pinalakpakan din naman ng mga tagapasunod, somehow. Pero hindi ko makalilimutan iyong mayroong dumapo sa aking bumbunang malaantenang bahagi ng isang nilalang na napakadaling mabighani sa napakapapayak na bagay. Siguro kasi, times three para sa kanya? Or times one point five? Nakakatamad nang isipin. Pero kaya ko naman yatang maisip yun. Pinatanyag kasi iyon sa tatlong dambuhalang mukha. Pinatanyag mo. 

Kunwari na lang, wala ka naman talaga diyan. Hindi ko rin naman alam kung bakit may iniisip pa rin akong kung anu-ano. Hindi ko talaga maisip kung bakit puro hindi na lang ang lumalabas sa isipan ko. Hindi ko maisip kung bakit ko pa iniisip ito. Tatayo na lang ako. Tatayo na lang kami. Magkasundo lang naman tayo. Magkasundo nga ba tayo? Magkakasundo tayo, balang-araw, pakiramdam ko, at pakiramdam ko lang naman iyon. Makakasundo rin kita.

Hindi na Ako Babalik Doon

PUTANG INANG MUSCLES 'TO. Hindi ko alam kung bano yung pagkakabuhat ko sa mga weight o bano lang talaga yung muscles ko. Baka rin kasi bano lang din yung mga kinakain ko o bano lang talaga yung weights na binuhat ko. Baka bano yung stretching na ginawa ko o bano lang ako pumuwesto matulog. Baka naman bano yung kumot na pumupulupot sa akin gabi-gabi o mas bano pa sa kanya yung mga unang hinihigaan at niyayakap ko. Puwede rin kayang bano yung sapatos na sinuot ko o yung t-shirt na sinuot ko o yung pagsuot ko ng t-shirt mismo? Panay kasi mga nakahubad yung mga tao sa gym e. Kung hindi nakahubad, nakasando o fit shirt. Halatang-halatang first timer ako dun kaya naman medyo nakakahiya. Mas nakakahiya kasi nga hindi nga ako makabalik. Ayaw akong pabalikin ng katawan ko. Ayaw ko na rin naman na yata o bano lang talaga ako.

Baka naman kasi tatanga ako magstretch? Ni hindi nga ako nakapagpainit muna ng katawan bago magbuhat. Alam mo yung feeling na magagawa mo na yung isang bagay na matagal nang umiintriga sa 'yo tapos sa panahong nasa harap mo na at sobrang ayun na yung pagkakataong magagawa mo na yung bagay na iyon e biglang may kailangan ka munang gawin. Kumbaga iyong stretching nga. Para bang kailangan mo pang magcustomize ng character sa Skyrim bago makipagbanatan. Para bang kailangan mo munang umakyat nang mataas bago makapagslide. Para bang magtatanggal ka muna ng plastic cover ng bagong librong kay sarap amuyin. Para bang kailangan muna niya tanggalin yung z...

Wala naman siguro yun sa attire ko 'no? Wala yun. Tanga mo naman, Mart. Hindi, nagpapapansin lang ako. Tang ina mo kasi wala ka masyadong kaibigan kaya nandirito ka na lamang, nagsusulat, kasi alam mo namang walang pumapansin sa 'yo kahit na buong mundo, maaaring-maaari kang pansinin. Iniisip mo kasi, wala kang kaibigang kayang umunawa sa iyo sa pinakatangang mga antas. Hindi rin kasi nila alam kung ano ba talagang trip mo o sadyang nagpapapansin ka lang talaga. Minsan kasi, parang yung ibang poets diyan, poet-poetan lang. Akala mo, nakapagworkshop lang nang ilang linggo, pagkagaling-galing na. Nabati lang nang sandali ng prof na wala naman talagang kuwenta, araw-araw nang magpapakadalubhasa. "Poet." "Dalubhasa." Akala mo kung sino. E hanggang halos ka na lang naman. Ikaw rin naman, Mart, 'di ba? Akala mo rin naman kung sino ka. E bakit ba? Hindi ko naman ipinapangalandakang magaling ako, kasi nga, hindi naman talaga. E bakit mo pa pinopost sa internet? Naghahanap nga kasi ako ng mga taong kayang umunawa sa akin. Isipin mo, sa dinami-daming taong pupuwedeng dumapo rito, e hindi naman sapilitan dito, imposible kayang mayroon? Mathematically speaking, posibleng wala. Yata? Kasi kung may infinite number of universes, may mag-eexist na isang universe kung saan posible yung hinahanap mong imposible.

Imposible nang bumalik ako dun. Hanggang simula na lang naman siguro. O puwede rin namang kapag mamiss ko, mananaliksik muna ako ng tamang stretching, attire, pagkain, buhat, at kung ano pa man para lang hindi sumasakit nang ganito yung muscles ko. Wala rin yatang Tagalog yung muscles? Kasi sa hilot, ugat yung sinasabi. Nerve yata yun. Buto, alam din natin yung konsepto dati. Hindi ko rin alam. At mawawalan na rin ako ng pakialam in 3... 2... 

Papansin

Natripan ko lang naman. Medyo uso naman yata kasi sa 'yo. Hindi rin naman kasi ako mahilig sa ganitong mga bagay. Pero susubukan ko na rin. Total naman, mahilig din naman ako sa mga bagong bagay na medyo astig, kahit na alam kong hindi ko pa naman talaga nasusubukan. Siguro, theoretically, mukha talaga siyang astig, at mukha talagang pangmateryal talaga ng mga taong tulad ko. Pasok na rin ako rito. Pero hindi ko rin naman sigurado kung itutuluy-tuloy ko. Sinasabi ko na nga nang maaga pa, habang maaga pa, sinusubukan ko lang naman. Hindi naman talaga sigurado kung gusto ko talaga. Pero sa ngayong gabi, gusto ko naman talaga. Ngayon.

Kahapon. Kahapon. Oo, kahapon lang iyon. Minsan, gumagamit ako ng kahapon kahit na matagal nang nangyari sa akin, sa atin. Kahit na alam kong wala naman talagang atin. Wala naman talagang atin e. Lumilipas ang kahapon. Maraming hapon at kahapon na ang nagdaan, pero hindi ko pa rin alam kung bakit pa rin ako pabalik-balik doon.

Edi ayun na nga. Mayroon akong nakita. Hindi ko rin naman sigurado kung kilala ko. Ako lang naman iyon, kahit na alam kong mayroon akong kasama. Naglalakad kaming dalawa. Nakaupo lang naman yung nakita ko, tapos, siyempre, hindi ko rin naman alam yung ginagawa niya o kung bakit siya nandoon. Pero noong nagkita na, ngitian na lang. Para bang wala talagang nangyari. Para bang wala talagang nangyaring signipikante sa pagitan ng mahihiwagang pindutan. Hindi ko pa rin alam kung bakit mahiwaga yung tawag ko sa mga bagay na yun. Basta ba, mahiwaga sila. Maraming nangyayaring hindi ko naman inaakala. Maraming nangyayaring bagay na nangyayaring nakakagulat kahit na medyo ramdam ko na rin naman yung mangyayari at nangyayari.

Edi ayun na nga, dumaan na kami ng kasama ko. Diretso naman kami sa bilihan ng kamote fries. Hindi ko naman sigurado kung gusto niya iyon pero feeling ko naman, at some point, ginusto ko rin naman talaga, na ginusto rin naman talaga naming dalawa. Umalis na kami sa lugar ng mapangahas na mahilig umamin. Maingay kasi siya masyado. Alam kong mabait siya pero alam mo naman siguro yung pakiramadam na mahilig magpapansin yung mga tao kahit na alam mo naman na talagang nakaiirita na talaga silang kausap. Alam mo na rin sigurong baka lasing lang siya o kung anuman kaya lang nagkakaroon ng lakas ng loob na makihalubilo sa mga hindi niya kauri. 

Akala ko pa naman matalino siya.

Dire-diretso lang kami ng kasama ko. Hanggang sa tumitig na rin kami sa makakapal na tipak ng damo. Wala kaming ibang makita kundi mga mag-aaral, at dayo, maging mga bihasa ng kung anumang ikot-bola. Dahan-dahan, bumababa na ang araw at unti-unti nang dumudungaw ang buwan. Orange. Red. Violet-blue. Nasa Jollibee si McDo noon kaya mahirap na namang mapansin yung tatatlong titik na sinasabi niya. Pakialam ko nga naman sa kanya. Wala naman talaga akong pakialam sa kanya. Alam ko, wala akong pakialam sa kanya. Alam ko naman talagang wala akong pakialam sa kanya. Wala ako sa kanya. Walang akong pakialam. Walang pakialamanan

Tapos ayun na nga, nakaupo na kaming dalawa sa kung anumang upuan. Hindi ko na rin maalala kung sa kahoy o sa semento. Basta ang alam ko, nag-uusap lang kami. Gustung-gusto ko naman iyon. Yung nag-uusap kaming dalawa, habang dumidilaw at namumula ang kalangitan. Minsan, maggagabi na. Hindi na rin naman talaga namin napapansin ang mga tao. Hindi na rin namin talaga napapansin ang paligid. Hindi na rin namin kasi napapansin ang kalangitan. Hindi ko na rin dapat pinapansin ang mga taong katulad mo. Magkakapansinan na lang siguro kasi kapag nilamok na, kapag mayroon nang tumunog at gumalaw sa bulsa, o sa bag. Magkakapansinan na rin kasi kapag nagsawa na, kapag naalimpungatan, kapag may kumausap nang biglang gago, kapag nakasakay na tayo.

Smart Mo, Naks

Punyeta. Hindi na naman ako mapakali. Bakit ba kasi nagpadala pa ako? Alam ko namang walang mangyayari. Matagal nang bakas sa katauhan ko yung hinding-hindi ako mapapakali. Pero mahilig magbaka-sakali. Paano na lang 'yon? Wala rin naman akong magagawa. Maaga pa lamang ang lahat, medyo pinag-isipan ko rin naman bago ako magpadala. Inisip ko rin naman bago pumatak yung linya. Inisip ko rin naman bago tanggalin yung takip. Pero bakit kapag napindot ko na yung padala, nanghihinayang na ulit ako? Takot na takot kaagad ako sa tao. Parang ang labu-labo ng tingin ko sa sarili ko. Tapos maghihintay lang ako ulit. Paulit-ulit akong babalik sa magkakaibang mga bintana. Pero okay lang. Madali rin naman kasi akong madistract. Isa ka na nga sa mga distractions ko. Lahat nga yata kayo, distractions lang. Walang nananatiling focus. Walang focus. Hinding-hindi ko na maaabot yang focus na yan. Pero gusto ko rin ng malinaw na mga larawan. Yung maayos yung focus? Oo, yung ganon. Mahilig ako sa ganon. Kasi, kapag maraming salita, nakakawala rin ng focus. At least, sa isang larawan, nakatingin lang ako nang maayos, tapos titig, tapos kunwari, deep yung tinitingnan ko. Bahala na akong mag-isip kung ano talagang ibig sabihin ng nakikita ko. Parang ganito. Bahala na rin akong mag-isip kung anong pinipindot ng mga daliri ko. Bahala ka na rin kung magsasara ka na rin ng bintana. O ng taba.

Wala pa ring kuwenta. Wala pa ring sagot e. Maghihintay pa rin ba ako? Alam ko namang hindi ka sasagot kasi nga, walang kuwenta akong tao. Wala ring kuwenta yung mga sinasabi ko. Laking milagro na lang na umabot ka sa bahaging ito ng hindi ko na masasabi kung ilang talata. Kung ilan talaga. Wala naman na talagang talaga sa mundong 'to. Lahat na lang, iba-iba yung nakikita. Wala nang "lahat", actually. What the actual fuck, 'di ba? Tayo-tayo rin naman yung nag-imbento kung ano talaga yung tama. Tao rin naman ang lumikha ng mga paniniwala. Pero don't get me wrong. Malaking tulong din naman yung marunong kang gumamit ng pananampalataya. Malaking tulong din yung marami kang nabasa tungkol sa kasaysayan at sapat na dami ng panitikan para lamang makapag-isip nang maayos. Alam mo kung saan ka lulugar. Alam mo ring hindi dapat nananatili yung mga taong katulad ko na kumakausap sa 'yo. Malinaw naman kasing nasa joke sinasabi ng mga tao kung ayaw nilang ipahalata sa 'yo. Katulad no'n. Tatatlong titik, pero ako lang makakakuha. Kasi nga, ako lang yung nagsulat. Wala na rin naman akong pakialam kasi, wala naman talagang nagbabasa rito. Ikaw lang.

Ikaw naman kasi e. Sumagot ka na pala. Ayan tuloy! Sumagot ka kasi! Bakit ka ba kasi sumagot? Edi yun na nga. Paulit-ulit ko na namang itatanong sa sarili ko yun. Kung bakit ka nga ba sumagot. Kung bakit ka nga ba sumasagot. Bakit nga ba? Kakapal na ba agad yung mukha ko? Nakakakapal kasi ng mukha kapag sinasagot ka e. Pero kapag magulang yung sinagot mo, yung sumagot naman daw yung kumakapal yung mukha. Mukha na akong tanga rito kasi kung anu-ano na lang naiisip ko. Kung anu-ano na lang sinasabi sa akin ng sarili ko. Kung anu-ano na lang yung sinasabi ko sa sarili ko. Kung anu-ano na lang pinag-uusapan ko. Pero puro lang usap yun sa isip. Isip lang naman napagagana ko. Isip na nga lang kaya kong paganahin e. Isip ko pa yung mapurol. Isip na lang kasi nang isip. Hindi ko na alam kung nahahasa ba o kinakalawang sa sobrang paggamit. Paano bang maghasa ng isip? Naaalatan ka na ba? Kulang na kulang ka kasi sa pag-unawa. Kinakailangan mong umunawa. Unawain mo muna ang sarili mo. Tapos yung paligid mo. Tapos yung mundo. Tapos babalik ka sa sarili mong mundo. Kaya mo namang lumikha e, 'di ba? Kung si Sherlock London nga, may mind palace, ikaw pa kaya? Pero hindi mo magagawa yun kung hindi ka muna mag-iisip. Huwag mo nga lang akong gagayahin. Puro lang kasi akong isip. Hindi ko  na naman alam kung bakit. Kita mo na? Iniisip ko na nag-iisip ako pero wala akong maisip kung para saan pa ba yung mga naiisip ko. Hindi ko alam kung tinatamad akong gumawa ng kung anong naiisip ko o nagpoprocrastinate lang ako kasi wala naman talagang deadline. Marami na akong itinakdang imaginary ideas para sa kanilang imaginary deadlines. Imaginary purposes para sa imaginary readers, katulad mo. Kaso, imaginary distraction nga lang pala kita.

Imaginine mo, magpapalit ka ng rectangle kasi magkaiba tayo ng rectangle. Nakapasok lang yun, kung iisipin natin, sa maliit na pindutan ng hinlalaki. Malaking bagay na iyon para sa akin kahit na napakaliit lang ng quadrilateral na iyon. Minsan nga, mayroon pang mga nag-aalok sa jeep ng ganon. Tapos, mahina pa yung bars sa kuwarto ko. Mahirap na. Minsan, inihihiga ko na lang yung palapindutan para baka sakaling milagrong abutin. Ganun naman tayo 'di ba? Minsan, may mga ginagawa tayong akala natin, sobrang effective, kasi nga naman, bumisa. Bata rin kasi tayong mag-isip, minsan. Masarap minsan yung mag-iisip ka nang bata. Hindi ka sinungaling sa marami. Hindi ka sinungaling sa mga sinasabi mo. Hindi ka sinungaling sa iba. Hindi ka sinungaling sa sarili mo. Aminado ka na sa marami, aminado ka pa sa sarili mo. Mag-iiba ang pagtingin mo, kapag sumulyap ka sa ibang bintana, sa maraming taong dumadaan sa harap mo. Kung anong kayang tanawin ng paningin mo, mas malayung-malayo pa ang kayang tanawin ng maiisip mo tungkol sa kanila, tungkol sa mga tinitingnan at tinititigan mo.

Tititigan ko na lang naman na ulit kasi nga, baka sa inyo naman kumonti yung bars dahil sa pagpapalit mo. Sala.